Thị trường điện - Phần 2: Tăng tốc tháo gỡ rào cản pháp lý

Hệ thống pháp lý kinh doanh điện hiện hành vẫn còn những “khoảng trống” cần tiếp tục được lấp đầy thông qua các văn bản dưới luật.

Hệ thống pháp lý phải là “công cụ kiến tạo”, không phải rào cản

Gần đây, việc tách Trung tâm Điều độ Hệ thống điện Quốc gia (A0) ra khỏi EVN năm 2024 để thành lập Công ty Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia - NSMO độc lập là một bước tiến mang tính bước ngoặt, tạo nền tảng minh bạch cho thị trường. Tiếp đó, việc ban hành cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), cơ chế điện mặt trời tự sản - tự tiêu, và đặc biệt là sự ra đời của Luật Điện lực 2024 cùng Nghị quyết 70-NQ/TW năm 2025 đã tạo ra một “hệ sinh thái chính sách” đột phá, thúc đẩy chuyển đổi xanh, yêu cầu “đa dạng hóa hình thức sở hữu và phương thức kinh doanh” và thu hút vốn tư nhân.

Mặc dù vậy, khi soi chiếu dưới lăng kính kinh doanh, hệ thống pháp lý hiện hành vẫn còn những “khoảng trống” cần tiếp tục được lấp đầy thông qua các văn bản dưới luật, hoặc thậm chí sửa đổi các luật liên quan. Đáng chú ý, tại điều 40 của Luật Điện lực 2024 về “Đối tượng tham gia thị trường điện cạnh tranh”, pháp luật hiện hành chưa định danh rõ ràng tư cách chủ thể độc lập của các mô hình mới như Aggregator hay VPP, cũng như chưa có cơ chế mở đủ linh hoạt để các văn bản dưới luật bổ sung kịp thời. Trong bối cảnh đó, các mô hình này khó có thể tham gia thị trường với tư cách độc lập, đặc biệt trong các phân khúc như thị trường giao ngay, dịch vụ phụ trợ hay các dịch vụ linh hoạt mới, dù trên thực tế vẫn có thể hoạt động gián tiếp thông qua các chủ thể đã được công nhận.

Bên cạnh đó, dù Luật đã có khái niệm về hệ thống lưu trữ điện, thị trường Việt Nam hiện vẫn vắng bóng các cơ chế định giá phù hợp để trả tiền cho “tính linh hoạt” mà các hệ thống lưu trữ như BESS cung cấp. Nếu không được trả tiền cho các dịch vụ điều tần hay dịch chuyển phụ tải, các nhà đầu tư sẽ rơi vào cái bẫy “thiếu tiền” (missing money) - rủi ro không thể thu hồi vốn. Khi chưa có dòng doanh thu hợp pháp, nguồn vốn tư nhân chắc chắn sẽ đứng ngoài cuộc.

Tiếp nối đà cải cách, đa dạng hóa mô hình kinh doanh

Thị trường điện là cơ chế chính, bắt buộc để hoàn thành mục tiêu Net zero. Đồng hành cùng quyết tâm của Chính phủ trong việc đẩy nhanh lộ trình tiến tới Thị trường Bán lẻ Điện Cạnh tranh (VREM) vào đầu năm 2027, cấu trúc thị trường điện Việt Nam cần những nhát cắt cải cách tiếp theo trên hai phương diện:

Thứ nhất, nâng cấp thiết kế thị trường bán buôn để định giá đúng sự khan hiếm và tính linh hoạt. Cần nhanh chóng loại bỏ cơ chế giá biên hệ thống đồng nhất toàn quốc (SMP) mang tính “cào bằng”, chuyển sang cơ chế định giá theo vùng thậm chí vị trí/nút (LMP) theo năng lực hạ tầng đo đếm, điều khiển và quản lý. Giá điện giao ngay theo cơ chế mới sẽ phản ánh chính xác hơn điểm nghẽn của lưới điện truyền tải, phát ra tín hiệu để các nhà đầu tư đặt nhà máy điện hoặc hệ thống lưu trữ điện ở những nơi hệ thống cần nhất. Đồng thời, thị trường dịch vụ phụ trợ cần bổ sung các dịch vụ thúc đẩy nguồn linh hoạt như BESS, điện khí và đáp ứng nhu cầu (DR).

Thêm vào đó, để giải quyết rủi ro “thiếu doanh thu” cho các nguồn điện và hệ thống lưu trữ điện, Việt Nam cấp thiết cần phát triển thị trường/cơ chế công suất (capacity market/mechanism) thông qua đấu thầu cạnh tranh với các dạng hợp đồng dài hạn mới phù hợp với từng loại hình công nghệ điện lực. Song song với đó, thị trường tài chính điện (cho các hợp đồng phái sinh, quyền chọn đa dạng) cần hoàn thiện quy định pháp lý để giúp nhà đầu tư và người mua điện quản trị rủi ro biến động giá.

Thứ hai, “cởi trói” cho các mô hình kinh doanh bán lẻ: Cần đón đầu ban hành các Nghị định, Thông tư dưới luật để công nhận và định danh mô hình mới như công ty dịch vụ năng lượng, đơn vị tổng hợp và nhà máy điện ảo... như những thực thể kinh doanh độc lập, có quyền mua buôn điện và cung cấp dịch vụ trực tiếp cho người dùng cuối, đi kèm một thiết kế giá điện hai thành phần một cách khoa học.

Đối với giá điện bán lẻ đầu cuối, thay vì biểu giá cố định cứng nhắc, Nhà nước cần trao quyền cho các công ty bán lẻ điện thiết kế các biểu giá động (Dynamic/Real-time pricing), biểu giá theo thời gian (TOU) và các gói điện xanh để thu hút khách hàng. Đồng thời, cần sớm có cơ chế thí điểm (sandbox) cho các giao dịch mua bán điện ngang hàng (P2P), cho phép các Prosumer tự do giao dịch lượng điện dư thừa.

Thiết kế thị trường điện là một “hệ điều hành” cần được nâng cấp liên tục. Bài học từ Úc và Trung Quốc cho thấy một xu hướng rõ ràng: bước đi tiếp theo mang tính then chốt là “cởi trói” thể chế, định danh và hợp pháp hóa dòng doanh thu cho các mô hình kinh doanh năng lượng vi mô. Chỉ khi “hệ điều hành” và hệ thống pháp lý thực sự trở thành “bà đỡ” cho một hệ sinh thái kinh doanh đa dạng, Việt Nam mới có thể khai phóng sức mạnh của nguồn vốn tư nhân, đảm bảo an ninh năng lượng bền vững cho kỷ nguyên vươn mình.

(*) Viện Nghiên cứu ứng dụng năng lượng thông minh

(**) Chuyên gia tư vấn độc lập

ThS. Phan Công Tiến (*) - TS. Thái Doãn Hoàng Cầu (**)