Hoàn thiện cơ chế điện tái tạo và lưu trữ 'trợ lực' doanh nghiệp xanh

Bộ Công Thương đang xây dựng dự thảo Thông tư quy định phương pháp xác định giá dịch vụ phát điện cho hệ thống BESS. Ảnh minh họa.

Trong bối cảnh cam kết Net Zero vào năm 2050 đang trở thành kim chỉ nam cho mọi hoạt động kinh tế, các doanh nghiệp tại Việt Nam đứng trước sức ép khổng lồ về việc xanh hóa chuỗi sản xuất. Tuy nhiên, rào cản lớn nhất hiện nay không chỉ dừng lại ở chi phí đầu tư mà còn nằm ở sự ổn định của hệ thống truyền tải và cơ chế tiếp cận nguồn năng lượng tái tạo.

VẪN NHIỀU VƯỚNG MẮC TRONG TRIỂN KHAI

Tại diễn đàn “Hoàn thiện chính sách điện tái tạo và lưu trữ – nền tảng năng lượng xanh ổn định cho doanh nghiệp”, ngày 21/4/2026 do Tạp chí Diễn đàn Doanh nghiệp phối hợp với Viện Nghiên cứu ứng dụng Năng lượng thông minh (iSEAR) tổ chức, ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), cho rằng năm 2026, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP trên 10%. Với mục tiêu này, nhu cầu điện năng sẽ phải tăng khoảng 1,2 đến 1,5 lần, tương ứng mức tăng 12% - 15% mỗi năm. Đây là áp lực rất lớn đối với hệ thống điện quốc gia.

Ông Hoàng Quang Phòng, Phó Chủ tịch VCCI phát biểu tại diễn đàn.

Trong bối cảnh đó, ngày 30/3/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg, thể hiện định hướng rõ ràng trong việc tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà, nhằm giảm áp lực cung - cầu điện, bảo đảm an ninh năng lượng trong điều kiện nhu cầu tiêu thụ tăng nhanh và thị trường năng lượng thế giới tiếp tục biến động.

Dù tiềm năng phát triển điện tái tạo và lưu trữ năng lượng tại Việt Nam là rất lớn, nhưng Phó Chủ tịch VCCI thẳng thắn cho rằng quá trình triển khai vẫn còn nhiều vướng mắc.

Với mô hình triển khai cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA), nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó khăn do khung chính sách chưa đồng bộ, thiếu hướng dẫn cụ thể. Doanh nghiệp còn lúng túng trong việc lựa chọn mô hình hợp đồng phù hợp, chưa rõ cơ chế xác định chi phí truyền tải, phân phối, quy trình thanh toán, trách nhiệm và quyền lợi giữa các bên liên quan. Đây là vấn đề cấp bách cần tháo gỡ để DPPA thực sự trở thành động lực thúc đẩy thị trường điện xanh phát triển đúng nghĩa.

Với cơ chế phát triển lưu trữ năng lượng (BESS), ông Phòng cho rằng các quy định liên quan đến đầu tư, đấu nối, cơ chế giá, mô hình kinh doanh, tiêu chuẩn kỹ thuật, thị trường dịch vụ phụ trợ, cũng như cơ chế huy động vốn, tín dụng xanh… vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển và nhu cầu thực tế.

Cùng quan điểm, TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) cho biết, trong bối cảnh Việt Nam đang bước vào giai đoạn bản lề của chuyển dịch năng lượng khi cam kết Net Zero đến năm 2050 trở thành yêu cầu thực tế trong thương mại quốc tế, đặc biệt tại các thị trường như EU hay Hoa Kỳ, cơ chế mua bán điện trực tiếp, với nền tảng từ Nghị định 80/2024 và 57/2025, được đánh giá là bước tiến quan trọng, nhưng vẫn còn những điểm nghẽn cần tiếp tục hoàn thiện.

Quang cảnh diễn đàn.

Hơn nữa, tại các khu công nghiệp, quá trình xanh hóa hiện nay vẫn chưa được tiếp cận như một bài toán hệ thống. Khuôn khổ pháp lý đối với mô hình “sau công tơ” vẫn còn hạn chế. Điện tự sản tự tiêu chưa thể chia sẻ trực tiếp giữa các doanh nghiệp trong cùng khu công nghiệp.

TIẾP TỤC HOÀN THIỆN CƠ CHẾ GIÁ ĐIỆN TRONG CÁC GIAO DỊCH DPPA

Trước các ý kiến nêu trên, bà Phan Thị Thu Thủy, đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương) đưa ra một số định hướng chính trong quá trình hoàn thiện chính sách của Chính phủ.

Thứ nhất: Nghiên cứu mở rộng đối tượng tham gia cơ chế DPPA theo lộ trình phù hợp với xu thế phát triển của thị trường và nhu cầu thực tế. Việc mở rộng đối tượng tham gia là cần thiết nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của thị trường, trong đó bao gồm một số loại hình phụ tải mới như trung tâm dữ liệu, hạ tầng phục vụ giao thông điện hóa và các mô hình tổ chức cung ứng điện trong khu, cụm công nghiệp.

Tuy nhiên, bà Thủy nhấn mạnh việc mở rộng sẽ được thực hiện có kiểm soát, trên cơ sở đáp ứng đầy đủ các điều kiện về kỹ thuật, đo đếm, kết nối hệ thống, đồng thời bảo đảm không ảnh hưởng đến vận hành an toàn, ổn định của hệ thống điện quốc gia. Nguyên tắc xuyên suốt là mở rộng và thúc đẩy cơ chế đi đôi với bảo đảm an toàn hệ thống điện.

Thứ hai, làm rõ mô hình và trách nhiệm của các chủ thể trong cung ứng điện tại khu công nghiệp, khu kinh tế. Định hướng đặt ra là tạo điều kiện để các đơn vị trong khu, cụm công nghiệp tham gia sâu hơn vào thị trường điện, qua đó nâng cao tính linh hoạt trong cung ứng điện và khả năng tiếp cận điện xanh của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, việc này phải đi kèm với việc xác định rõ trách nhiệm của các bên trong vận hành hệ thống, tuân thủ quy định điều độ, an toàn điện và bảo vệ quyền lợi của khách hàng sử dụng điện.

Việc tổ chức cung ứng điện trong nội bộ khu, cụm cần bảo đảm minh bạch, công khai chi phí, không làm phát sinh các yếu tố gây méo mó thị trường hoặc hình thành độc quyền cục bộ.

Đây là nội dung cần được thiết kế thận trọng, nhằm bảo đảm phát triển thị trường đi đôi với duy trì cạnh tranh lành mạnh và không làm ảnh hưởng đến nguyên tắc vận hành thống nhất của hệ thống điện quốc gia.

Bà Phan Thị Thu Thủy, đại diện Cục Điện lực (Bộ Công Thương) chia sẻ tại diễn đàn.

Thứ ba, tiếp tục hoàn thiện cơ chế giá điện trong các giao dịch DPPA theo hướng tăng cường yếu tố thị trường. Các bên tham gia được khuyến khích chủ động đàm phán, thỏa thuận trong khuôn khổ pháp luật, phù hợp với đặc thù của từng loại hình giao dịch. Đồng thời Nhà nước tiếp tục thực hiện vai trò thiết lập khung pháp lý, giám sát và điều tiết nhằm bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, minh bạch và ổn định thị trường, hạn chế các biến động bất thường có thể gây rủi ro cho các bên tham gia. Nhà nước không can thiệp vào từng giao dịch cụ thể, nhưng giữ vai trò thiết lập khuôn khổ pháp lý, giám sát và bảo đảm thị trường vận hành minh bạch, kỷ luật.

Thứ tư, nghiên cứu cơ chế kiểm soát biến động chi phí trong các hợp đồng DPPA dài hạn. Một trong những yêu cầu quan trọng từ phía doanh nghiệp là khả năng dự báo chi phí trong dài hạn. Do đó, việc nghiên cứu các cơ chế kiểm soát biến động chi phí, bao gồm các khoản thanh toán bù trừ, là cần thiết nhằm hỗ trợ doanh nghiệp xây dựng kế hoạch tài chính và quản trị rủi ro.

“Việc thiết kế cơ chế này sẽ được thực hiện trên cơ sở đánh giá đầy đủ các yếu tố tác động, đồng thời bảo đảm hài hòa lợi ích giữa các bên tham gia và phù hợp với nguyên tắc vận hành thị trường điện. Mục tiêu là để doanh nghiệp không chỉ tiếp cận được điện xanh, mà còn có thể chủ động trong bài toán chi phí dài hạn”, bà Thủy nhấn mạnh.

Ở góc độ doanh nghiệp, các ý kiến đề xuất để thúc đẩy thị trường phát triển một cách hiệu quả và bền vững, các cơ quan quản lý nhà nước cần tập trung vào một số vấn đề trọng tâm. Như xác định rõ vai trò của hệ thống lưu trữ năng lượng trong hệ thống điện; xây dựng cơ chế giá phù hợp cho BESS nhằm khuyến khích đầu tư. Tiếp tục triển khai và nhân rộng các mô hình thí điểm BESS trong thực tế; hoàn thiện và đồng bộ việc áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật; hỗ trợ phát triển chuỗi cung ứng trong nước.

Vũ Khuê