Đảm bảo an ninh năng lượng cho mục tiêu tăng trưởng hai con số

Cần phát triển năng lượng tái tạo theo cách tiếp cận khoa học, đồng bộ hệ thống. Ảnh: H.P

Tăng trưởng kinh tế cao và bền vững không thể tách rời an ninh năng lượng. Các nền kinh tế duy trì tăng trưởng tốt không chỉ cần đủ điện, đủ nhiên liệu, mà còn phải xây dựng được hệ thống năng lượng có: (i) độ tin cậy cao, (ii) chi phí chấp nhận được và dự báo được, (iii) khả năng chống chịu trước cú sốc địa chính trị - chuỗi cung ứng - khí hậu, và (iv) năng lực chuyển dịch sang công nghệ sạch theo lộ trình phù hợp với trình độ phát triển.

Bài viết này tổng hợp một số bằng chứng thực nghiệm quốc tế và đề xuất hàm ý chính sách nhằm hiện thực hóa Nghị quyết 70-NQ/TW của Bộ Chính trị (về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045), phục vụ mục tiêu tăng trưởng hai con số giai đoạn tới.

Bằng chứng thực nghiệm: an ninh năng lượng liên quan thế nào tới tăng trưởng?

Đủ năng lượng và khả năng tiếp cận: điều kiện nền tảng của tăng trưởng bền vững

Nghiên cứu của Pinar (2026) cho thấy, ở nhóm quốc gia thu nhập thấp và trung bình thấp, tăng trưởng kinh tế phụ thuộc mạnh hơn vào các yếu tố: (i) năng lượng sẵn có trong nước, (ii) sản xuất năng lượng bình quân đầu người, và (iii) tiêu dùng năng lượng bình quân đầu người.

Khi một quốc gia tiến dần lên nhóm thu nhập trung bình cao và hướng tới thu nhập cao, cần lưu ý ba điểm:

Thứ nhất, về tỷ trọng năng lượng tái tạo và hiệu quả kinh tế: tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo có thể làm giảm hiệu quả kinh tế trong giai đoạn đầu do chi phí đầu tư hạ tầng ban đầu cao; tuy nhiên khi thu nhập cao hơn, năng lượng tái tạo có thể chuyển sang thúc đẩy tăng trưởng nhờ hạ tầng hiện đại và lợi ích môi trường. Hàm ý chính sách là chuyển dịch xanh cần đảm bảo đồng bộ hệ thống, tránh cách tiếp cận cơ học theo tỷ trọng.

Đảm bảo an ninh năng lượng không đồng nghĩa với đóng cửa hay tự cung tự cấp tuyệt đối, mà là giảm tính dễ tổn thương của hệ thống trong khi vẫn duy trì động lực tăng trưởng. Với mục tiêu tăng trưởng hai con số, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ bổ sung nguồn sang tối ưu hệ thống, ưu tiên hiệu quả sử dụng năng lượng như một nguồn lực, phát triển năng lượng tái tạo theo cách đồng bộ, đẩy mạnh số hóa điều hành, và tạo điều kiện huy động đầu tư của khu vực tư nhân.

Thứ hai, giảm cường độ năng lượng (tăng hiệu suất sử dụng) thúc đẩy tăng trưởng ở mọi nhóm nước. Dù vậy, tác động của hiệu suất năng lượng ở nhóm thu nhập trung bình có thể thấp hơn so với nhóm thu nhập thấp hoặc rất cao. Điều này gợi ý cần thúc đẩy đổi mới công nghệ và sáng tạo xanh để vượt qua “ngưỡng” hiệu suất và tối ưu hóa năng suất.

Thứ ba, vai trò của tiêu thụ năng lượng bình quân đầu người giảm dần theo mức thu nhập: tăng trưởng tương lai ít dựa vào việc dùng thêm nhiều năng lượng và dựa nhiều hơn vào dùng năng lượng thông minh và hiệu quả.

Đa dạng hóa nguồn cung để giảm phụ thuộc chiến lược

Các nghiên cứu của LaBelle (2023) và Alam và cộng sự (2025) cho thấy: phụ thuộc quá mức vào một nguồn, một thị trường hoặc một tuyến cung ứng có thể trở thành điểm yếu chiến lược. Hàm ý là nền kinh tế muốn tăng trưởng cao cần tránh phụ thuộc đơn nguồn, đa dạng hóa nhà cung cấp và loại hình năng lượng, đồng thời có phương án dự phòng cho các cú sốc phi kinh tế thuần túy (xung đột, đứt gãy logistics, trừng phạt thương mại, biến động chuỗi cung ứng).

Chuyển từ an ninh năng lượng sang khả năng phục hồi năng lượng

Schmitz và cộng sự (2025) phát triển khái niệm khả năng phục hồi năng lượng (energy resilience), theo đó hệ thống năng lượng hiện đại phải được thiết kế để chống chịu: (1) cú sốc đột ngột: xung đột, gián đoạn nhập khẩu, sự cố hạ tầng, thiên tai; (2) hao mòn chậm: biến đổi khí hậu, già hóa hạ tầng, suy giảm nhiên liệu nội địa, chi phí vốn tăng, chậm đầu tư mạng lưới hạ tầng. Điểm quan trọng ở đây là một hệ thống “đảm bảo” trên giấy tờ vẫn có thể kém an ninh nếu thiếu dự phòng, thiếu linh hoạt, hạ tầng yếu hoặc cơ chế vận hành thiếu thích ứng.

Số hóa có thể cải thiện phân bổ, nhưng phải đi kèm năng lực cung ứng

Nghiên cứu của Sen và cộng sự (2025) và Xu và cộng sự (2026) cho thấy kinh tế số, hạ tầng số, đô thị thông minh và công nghệ quản trị năng lượng ngày càng quan trọng đối với an ninh năng lượng và hiệu quả phân bổ. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng lưu ý: phát triển kinh tế số và đô thị hóa làm nhu cầu điện tăng mạnh mà hạ tầng cung ứng không theo kịp, an ninh năng lượng có thể xấu đi. Vì vậy, chuyển đổi số cần đi kèm với số hóa dữ liệu vận hành và đo đếm, đầu tư lưới điện, nguồn dự phòng và các công cụ quản trị nhu cầu.

Trong bối cảnh Việt Nam có xu hướng giảm mức độ tự chủ năng lượng và chuyển dần sang phụ thuộc năng lượng, vấn đề không còn là thêm nguồn năng lượng đơn thuần, mà là thiết kế cấu trúc năng lượng để hỗ trợ tăng trưởng nhanh, giảm gián đoạn, giảm phụ thuộc và nâng hiệu quả sử dụng năng lượng.

Khu vực tư nhân là động lực quan trọng của đầu tư năng lượng

Theo Xiong và cộng sự (2026), rủi ro an ninh năng lượng có thể thúc đẩy đầu tư năng lượng tái tạo, nhưng tác động mạnh và bền vững hơn đến từ phát triển khu vực tư nhân. Khu vực tư nhân đóng vai trò quan trọng trong mở rộng đầu tư năng lượng sạch và nâng năng lực hệ thống. Hàm ý chính sách: muốn tăng trưởng nhanh, không thể chỉ dựa vào đầu tư công; cần khung thể chế rõ ràng, giảm bất định chính sách, và huy động vốn tư nhân vào nguồn, lưới, lưu trữ và quản trị phụ tải.

Hàm ý chính sách cho Việt Nam: hiện thực hóa Nghị quyết 70 để phục vụ tăng trưởng hai con số

Nhận thức được tầm quan trọng của an ninh năng lượng, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết 70-NQ/TW và Chính phủ ban hành Nghị quyết 328/NQ-CP để triển khai. Từ bằng chứng thực nghiệm quốc tế nêu trên, bài viết đề xuất các ưu tiên chính sách sau:

Một là, xây dựng bộ chỉ tiêu an ninh năng lượng gắn trực tiếp với mục tiêu tăng trưởng

An ninh năng lượng là điều kiện nền của tăng trưởng hai con số, vì vậy cần: Tích hợp mục tiêu năng lượng vào chiến lược tăng trưởng, công nghiệp hóa, đầu tư hạ tầng và thu hút đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Đánh giá tác động tăng trưởng của rủi ro thiếu điện, gián đoạn nhiên liệu và biến động giá năng lượng. Xây dựng chỉ tiêu giám sát an ninh năng lượng quốc gia gắn với hiệu quả tăng trưởng (đo được, theo dõi định kỳ, có ngưỡng cảnh báo).

Hai là, ưu tiên hiệu quả sử dụng năng lượng như một “nguồn năng lượng”

Nếu cường độ năng lượng cao làm giảm tăng trưởng, thì nâng hiệu quả sử dụng năng lượng là một cách tăng trưởng “rẻ” và bền vững nhất. Chính sách hướng đến là: siết chuẩn hiệu quả năng lượng trong công nghiệp và tòa nhà; khuyến khích đổi mới công nghệ tiết kiệm điện; áp dụng mạnh quản lý nhu cầu điện và giá điện theo thời gian sử dụng ở khu vực phù hợp; gắn ưu đãi đầu tư với hiệu suất năng lượng.

Thứ ba, phát triển năng lượng tái tạo theo cách tiếp cận khoa học, đồng bộ hệ thống

Chuyển dịch xanh là cần thiết, nhưng lợi ích tăng trưởng từ năng lượng tái tạo phụ thuộc vào năng lực tài chính, khả năng hấp thụ công nghệ, độ sẵn sàng hạ tầng và trình độ phát triển. Do đó: Không đồng nhất tăng nhanh tỷ trọng năng lượng tái tạo với tăng an ninh năng lượng trong mọi hoàn cảnh. Ưu tiên đầu tư đồng bộ: nguồn tái tạo, lưới truyền tải, lưu trữ, điều độ thông minh và nguồn dự phòng linh hoạt. Đánh giá kỹ tác động đến chi phí điện cho sản xuất và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số ngành năng lượng để nâng năng lực điều hành

Chuyển đổi số là công cụ nâng năng lực vận hành và tối ưu hệ thống. Cần đầu tư hệ thống đo đếm thông minh. Nâng năng lực dự báo phụ tải. Phát triển điều độ và phản ứng phụ tải. Khuyến khích mô hình tích hợp năng lượng - dữ liệu - thanh toán số.

Thứ năm, huy động khu vực tư nhân vào đầu tư năng lượng

Tăng trưởng cao không thể chỉ trông vào ngân sách. Cần ổn định khung pháp lý cho đầu tư năng lượng, giảm bất định trong cơ chế mua bán điện và đầu tư hạ tầng. Mở rộng vai trò của khu vực tư nhân trong lĩnh vực: năng lượng tái tạo, lưu trữ, hạ tầng số ngành điện, giải pháp tiết kiệm năng lượng, và điện phân tán cho khu công nghiệp.

Đảm bảo an ninh năng lượng không đồng nghĩa với đóng cửa hay tự cung tự cấp tuyệt đối, mà là giảm tính dễ tổn thương của hệ thống trong khi vẫn duy trì động lực tăng trưởng. Với mục tiêu tăng trưởng hai con số, Việt Nam cần chuyển trọng tâm từ bổ sung nguồn sang tối ưu hệ thống, ưu tiên hiệu quả sử dụng năng lượng như một nguồn lực, phát triển năng lượng tái tạo theo cách đồng bộ, đẩy mạnh số hóa điều hành, và tạo điều kiện huy động đầu tư của khu vực tư nhân. Cách tiếp cận này phù hợp với tinh thần Nghị quyết 70 và có ý nghĩa then chốt để giảm rủi ro gián đoạn, kiểm soát chi phí và nâng năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

(*) Trường Đại học Kinh tế - Luật; ĐHQG TPHCM

Trần Hùng Sơn (*)