Thị trường âm nhạc trước làn sóng AI: Cần sự minh bạch để bảo vệ cảm xúc thật

Nhằm giải mã tác động của trí tuệ nhân tạo đối với dòng chảy nhạc Việt, phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã có buổi trao đổi với Phó giáo sư Nguyễn Văn Thăng Long, Khoa Truyền thông và Thiết kế Đại học RMIT Việt Nam - thành viên nhóm nghiên cứu báo cáo "Tổng quan ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam 2025 - 2026".

Liệu AI có thay thế được con người trong âm nhạc? Ảnh minh họa

Thưa Phó giáo sư, theo ước tính từ Deezer, mỗi ngày có tới 50.000 bản nhạc do AI tạo ra được tải lên các nền tảng phát trực tuyến, còn tại Việt Nam, ông nhìn nhận thế nào về thực trạng này?

Những con số từ Deezer cho thấy một thực tế khốc liệt về tốc độ sản xuất của máy móc. Tại Việt Nam, dù chưa có thống kê chính thức quy mô lớn, nhưng theo ghi nhận từ báo cáo "Tổng quan ngành công nghiệp âm nhạc Việt Nam 2025-2026", AI đang hiện diện rõ nét dưới dạng "trợ lý đắc lực" lẫn "kẻ xâm lấn".

Thực tế, khoảng 60% nhạc sĩ đã bắt đầu đưa AI vào quy trình làm việc để xử lý âm thanh, tách beat hoặc lên ý tưởng. Tuy nhiên, sự "xâm lấn" thể hiện rõ khi trong Top 10 bài hát tìm kiếm nhiều nhất năm 2025 có tới hai tác phẩm từ AI. Sự dễ dãi này có thể cổ xúy tư duy ăn xổi, làm loãng thị trường nhạc Việt vốn đang nỗ lực định hình bản sắc riêng. AI chiếm ưu thế tuyệt đối về chi phí và thời gian - những thứ mà một ê kíp con người phải mất cả tuần mới hoàn thiện được.

Với năng lực sản xuất vô tận và sự phổ biến trong giới làm nghề như vậy, liệu AI có thể thay thế hoàn toàn nghệ sĩ trong việc chạm đến cảm xúc khán giả không?

Tuyệt đối không. AI lộ rõ điểm yếu chí mạng là sự thiếu hụt vĩnh cửu của trải nghiệm sống. Bản chất của AI là hoạt động dựa trên xác suất thống kê, đó là sự mô phỏng chứ không phải tiếng lòng của nghệ sĩ. Khán giả rơi nước mắt không chỉ vì giai điệu mà vì sự đồng cảm với câu chuyện đời tư, ký ức của người viết.

Đặc biệt, nghệ sĩ tạo ra cái đẹp từ sự "không hoàn hảo", một khoảnh khắc lấy hơi vội, một giọng hát khàn đi vì xúc động hay cách ngắt nhịp ngẫu hứng, đó chính là "hồn" của tác phẩm được hình thành từ phông văn hóa và khoảnh khắc thăng hoa mà thuật toán vô hồn không thể sao chép.

Trong khi AI luôn hướng tới sự hoàn hảo về bài hát đóng khung thì chính nghệ sĩ lại tạo ra cáiđẹp từ sự không hoàn hảo. Ảnh minh họa

Bên cạnh rào cản về cảm xúc, vấn đề bản quyền và chất xám của nghệ sĩ đang trở nên nhức nhối khi các mô hình AI học từ chính tác phẩm của họ mà không xin phép. Ông nhìn nhận thế nào về thực trạng này tại Việt Nam?

Đây là một thực tế đáng lo ngại, vì hiện nay khán giả trẻ đang có xu hướng thích nghe thêm các bài hát mới, phối lại theo phong cách lạ, được giới thiệu bởi thuật toán của các nền tảng nghe nhạc. Do đó, nghệ sĩ chuyên nghiệp dần đối mặt với áp lực phải trở nên đa nhiệm. Họ không chỉ ganh đua về lượt nghe với nhau, mà còn cạnh tranh về thời gian và sự chú ý của khán giả với hàng triệu bài hát AI vô danh trên các bảng xếp hạng phát trực tiếp. Giá trị của một sáng tác có nguy cơ bị giảm sút khi nguồn cung nhạc trở nên vô tận.

Ngoài ra, các mô hình như Suno hay Udio được huấn luyện trên hàng triệu bài hát có bản quyền mà
thường không có sự cho phép của tác giả. Tại Việt Nam, các nghệ sĩ, nhạc sĩ đã bắt đầu lên tiếng lo ngại về việc chất xám của mình bị đánh cắp để nuôi lớn các thuật toán. Vừa qua, Quốc hội đã sửa đổi, bổ sung một số điều trong Luật Sở hữu trí tuệ nhưng chưa rõ ràng trong hướng dẫn thực hiện, do đó hiện tại nghệ sĩ là người chịu thiệt thòi nhất khi giọng hát và phong cách của họ bị sao chép công khai để kinh doanh.

Vậy theo ông, chúng ta cần một "luật chơi" như thế nào để đảm bảo sự cộng sinh bền vững giữa con người và công nghệ trong tương lai?

Để AI không trở thành "kẻ hủy diệt" âm nhạc, chúng ta cần một chiến lược tiếp cận có trách nhiệm từ cả hai phía. Với nghệ sĩ, thay vì bài xích, cần định vị lại AI là một công cụ hỗ trợ cho việc sản xuất âm nhạc. Xu hướng dùng AI để tăng năng suất trong việc tạo beat nghe thử, lọc tạp âm hay lên ý tưởng lời bài hát cũng đã được áp dụng nhiều trên thế giới. Điều này giúp nghệ sĩ giải phóng sức lao động để tập trung vào phần hồn trong việc lên ý tưởng, cảm thụ bài hát mới, thứ mà máy móc không thể thay thế.

Ngoài ra, AI cũng có thể được sử dụng để phân tích dữ liệu người hâm mộ, xu hướng âm nhạc và nền
tảng phát nhạc. Từ đó, nghệ sĩ có thể thiết kế các hoạt động âm nhạc, tạo trải nghiệm phù hợp cho buổi biểu diễn hoặc mở bán đồ lưu niệm phù hợp nhất với thị hiếu khán giả, như cách các nền tảng đang chuyển mình thành hạ tầng quản lý cộng đồng người hâm mộ.

Với khán giả, đặc biệt là người lớn tuổi và trẻ em, trong bối cảnh ranh giới thực - ảo ngày càng nhạt
nhòa, họ đang đứng trước nguy cơ bị lạc lối giữa rừng nội dung. Họ cần được trang bị kiến thức để
nhận diện giọng hát: Đâu là giọng hát thật được cất lên bởi nghệ sĩ và đâu là sản phẩm phái sinh được
tổng hợp từ mã lệnh AI. Việc giáo dục kỹ năng nghe - hiểu này không chỉ bảo vệ giá trị của nghệ sĩ thật mà còn ngăn chặn các rủi ro lừa đảo hoặc truyền bá thông tin sai lệch thông qua giọng nói giả mạo người nổi tiếng.

Ngoài ra, sự minh bạch phải đến từ chính các cổng gác phân phối nội dung. Các nền tảng nên có chính sách bắt buộc gắn nhãn AI-generated (tạo ra bởi AI) hoặc AI-assisted (hỗ trợ bởi AI) cho các sản phẩm có sự can thiệp của máy móc. Việc dán nhãn không phải để bài trừ công nghệ AI mà là sự tôn trọng tối thiểu dành cho người thụ hưởng. Điều này trả lại quyền lựa chọn tối thượng cho khán giả. Họ có toàn quyền quyết định việc mình muốn dành thời gian để lắng nghe tâm tư của một con người hay giải trí nhanh với một giai điệu bắt tai từ thuật toán. Khi mọi thứ được minh bạch, giá trị của cảm xúc thật sẽ càng trở nên đắt giá hơn bao giờ hết.

AI trong âm nhạc không phải là một trào lưu nhất thời mà là một bước tiến tất yếu của công nghệ. Chúng ta có thể dùng AI để tôn vinh bản sắc và đưa nhạc Việt ra thế giới nhanh hơn hoặc để nó nhấn chìm thị trường trong những giai điệu vô hồn. Quyền quyết định nằm ở cách chúng ta đặt ra luật chơi ngay từ hôm nay.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

Hải Yên/Báo Tin tức và Dân tộc (Thực hiện)