'Thập kỷ vàng' để định hình 'nền kinh tế bạc'

Già nhưng chưa muốn nghỉ

Sáu giờ sáng, trong dòng người hối hả đổ về các công sở, cửa hàng khu vực trung tâm TP.HCM, giữa nhịp sống ấy không ít những mái đầu đã bạc: có người làm bảo vệ ở khu chung cư, có người trông xe, bán hàng hay giúp việc theo giờ. Cũng có người vẫn miệt mài trên bục giảng, trong phòng thí nghiệm, ở xưởng sản xuất hay điều hành doanh nghiệp sau khi đã nghỉ hưu.

Họ đi làm không chỉ để kiếm thêm thu nhập. Với nhiều người, lao động là cách duy trì sức khỏe, giữ nhịp kết nối với xã hội và tiếp tục khẳng định giá trị của bản thân. Và “nghỉ hưu”, trong quan niệm của họ, không đồng nghĩa với "ngừng lao động, ngừng cống hiến".

"Tôi vẫn nhận làm bảo vệ cho một phòng khám nha khoa trên đường tỉnh lộ 10 để vừa rèn luyện sức khỏe, vừa có thêm thu nhập cho bản thân", ông Trần Văn Hạnh, xã Tân Vĩnh Lộc chia sẻ.

Đằng sau mong muốn tưởng như rất bình dị ấy là một xu hướng đang ngày càng rõ nét. Nếu trước đây, người cao tuổi chủ yếu được nhìn nhận như nhóm cần được chăm sóc thì nay ngày càng nhiều người mong muốn tiếp tục tham gia thị trường lao động, tiếp tục tạo ra giá trị cho bản thân, gia đình và xã hội.

Theo chuyên gia, bản chất của “kinh tế bạc” phải là khai thác và phát huy nguồn lực của chính người cao tuổi như một chủ thể tạo ra giá trị cho nền kinh tế. Ảnh: Hoàng Anh.

Một cuộc khảo sát quy mô lớn của Trung tâm Dịch vụ việc làm Hà Nội với trên 7.300 người lao động cao tuổi mới đây cho thấy một con số đáng suy ngẫm: Có tới 2.312 người có mong muốn tiếp tục làm việc. Nhu cầu là có thật, nhưng hành trình tìm việc của họ lại đầy rẫy rào cản. Minh chứng là trong cuộc khảo sát, chỉ có 17 trên số 203 doanh nghiệp được hỏi là có nhu cầu tuyển dụng lao động lớn tuổi.

Trong kỷ nguyên số hóa, nhiều doanh nghiệp ưu tiên sức trẻ, tốc độ và khả năng thích nghi với công nghệ. Không ít lao động cao tuổi bị loại ngay từ vòng tuyển dụng chỉ vì con số tuổi tác, bất chấp hàng chục năm kinh nghiệm, kỹ năng quản lý, sự từng trải và bản lĩnh nghề nghiệp.

Đó không chỉ là thiệt thòi của người lao động lớn tuổi, mà còn là sự lãng phí nguồn lực của nền kinh tế. Bởi lẽ, ở nhiều lĩnh vực, điều tạo nên năng suất không chỉ là sức khỏe hay công nghệ, mà còn là kinh nghiệm, sự cẩn trọng, khả năng xử lý tình huống và tinh thần trách nhiệm, những giá trị được tích lũy qua hàng chục năm làm nghề và rất khó được thay thế bởi máy móc hay trí tuệ nhân tạo.

Số liệu từ Trung ương Hội người cao tuổi Việt Nam, hiện nay cả nước có khoảng 9 triệu người cao tuổi đang trực tiếp tham gia lao động, sản xuất, kinh doanh. Nhiều người thậm chí khởi nghiệp khi đã về hưu và được tôn vinh là Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới. Họ không ngồi chờ chế độ an sinh mà chủ động san sẻ gánh nặng với con cháu, chứng minh rằng người cao tuổi luôn phát huy "hào khí Diên Hồng" trong kỷ nguyên mới của đất nước.

Chuyên gia kinh tế, TS Huỳnh Thanh Điền nhấn mạnh, nếu nói đến kinh tế bạc thì đừng chỉ nghĩ đến “bán dịch vụ” cho người già.

Theo ông Điền thì Việt Nam đang tiếp cận "kinh tế bạc" theo một cách khá hẹp, chủ yếu xem đây là thị trường tiêu dùng dành cho người cao tuổi với các dịch vụ khám chữa bệnh, dưỡng lão hay nghỉ dưỡng. Trong khi đó, bản chất của “kinh tế bạc” phải là khai thác và phát huy nguồn lực của chính người cao tuổi như một chủ thể tạo ra giá trị cho nền kinh tế.

Ông Điền phân tích, trong nhiều thập kỷ mô hình tăng trưởng của thế giới dựa trên lợi thế dân số trẻ và sức lao động. Những quốc gia có nguồn nhân lực dồi dào như Trung Quốc từng tạo nên kỳ tích tăng trưởng nhờ tận dụng lực lượng lao động trẻ để vận hành các dây chuyền sản xuất quy mô lớn.

Bối cảnh hiện nay đã thay đổi, không chỉ Việt Nam mà hầu hết các quốc gia đều đang bước vào thời kỳ già hóa dân số. Nếu vẫn phát triển theo tư duy cũ, chúng ta sẽ đối mặt với giới hạn tăng trưởng.

Theo chuyên gia này, chính sự phát triển của công nghệ, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi lợi thế của thị trường lao động. Nếu trước đây nhiều công việc phụ thuộc vào sức khỏe thể chất thì nay, máy móc đảm nhận phần lớn lao động nặng nhọc. Giá trị của người lao động ngày càng nằm ở tri thức, kinh nghiệm, khả năng ra quyết định và xử lý tình huống.

"Đó lại là lợi thế của người lớn tuổi", ông Điền nói.

Trong môi trường làm việc mới, người cao tuổi hoàn toàn có thể đảm nhiệm nhiều công việc như tư vấn, đào tạo, nghiên cứu, quản trị, marketing hay vận hành các hệ thống công nghệ. Công nghệ số, AI và các nền tảng trực tuyến không làm giảm vai trò của người cao tuổi mà ngược lại, đang mở rộng không gian để họ tiếp tục cống hiến.

"Điều quan trọng không phải là người trẻ tiếp cận công nghệ nhanh hơn, mà là ai hiểu nguyên lý để khai thác công nghệ hiệu quả hơn. Kinh nghiệm tích lũy qua nhiều năm chính là lợi thế mà AI không thể thay thế", ông Điền phân tích.

Từ góc nhìn đó, ông Điền cho rằng Việt Nam cần thay đổi cách tiếp cận đối với kinh tế bạc. Thay vì chỉ phát triển các sản phẩm, dịch vụ dành cho người cao tuổi, cần thiết kế một hệ sinh thái để người cao tuổi tiếp tục tham gia lao động và tạo ra giá trị. Điều đó đồng nghĩa với việc điều chỉnh các chính sách về việc làm, sử dụng lao động và đào tạo kỹ năng theo hướng linh hoạt hơn sau tuổi nghỉ hưu.

Không phải kéo dài tuổi nghỉ hưu mà là tạo cơ hội để những người đã nghỉ hưu nếu còn sức khỏe và mong muốn vẫn có thể tiếp tục làm việc. Họ vừa có thu nhập, vừa cảm thấy mình vẫn có ích cho xã hội.

Theo ông Điền, khi già hóa dân số trở thành xu thế không thể đảo ngược, phát huy nguồn lực của người cao tuổi không còn là một lựa chọn, mà phải trở thành một chiến lược phát triển. Bởi nếu chỉ xem người cao tuổi là nhóm cần được chăm sóc, nền kinh tế sẽ bỏ lỡ một nguồn lực giàu tri thức, kinh nghiệm và bản lĩnh đang ngày càng lớn lên cùng quá trình già hóa dân số.

Cơ hội cho “kinh tế bạc”

Việt Nam chỉ còn khoảng một thập kỷ trước khi cơ cấu dân số chính thức chuyển từ “già hóa dân số” sang “dân số già”. Hầu hết các chuyên đều dự đoán nước ta sẽ trở thành quốc gia dân số già vào năm 2036, với khoảng 20% dân số từ 60 tuổi trở lên.

Dưới góc nhìn kinh tế, TS. Nguyễn Trí Hiếu cho rằng, nếu chuẩn bị tốt ngay bây giờ “kinh tế bạc” sẽ trở thành một động lực tăng trưởng mới cho Việt Nam.

Theo ông Hiếu, Việt Nam đang tiến rất gần đến giai đoạn già hóa dân số nhưng đây không đơn thuần là thách thức về an sinh xã hội mà còn mở ra dư địa phát triển một thị trường mới, nền kinh tế dành cho người cao tuổi hay còn gọi là "kinh tế bạc", một khái niệm mà Chính phủ nhiều lần nhấn mạnh cần được quan tâm.

Ông cho rằng già hóa dân số là xu hướng tất yếu khi chất lượng y tế ngày càng được nâng cao, điều kiện sống được cải thiện và tuổi thọ của người dân liên tục tăng. Nếu khoảng nửa thế kỷ trước, tuổi thọ trung bình khoảng 65 tuổi đã được xem là cao thì hiện nay nhiều người có thể sống đến 75 tuổi hoặc hơn. Điều đó đồng nghĩa với việc số lượng người cao tuổi sẽ ngày càng lớn.

Trong bối cảnh đó, nền kinh tế cần được thiết kế để đáp ứng nhu cầu của nhóm dân số này, từ y tế, chăm sóc sức khỏe, nhà ở, thực phẩm, giao thông, du lịch đến các dịch vụ hỗ trợ sinh hoạt. Nhiều quốc gia phát triển đã xây dựng và khai thác hiệu quả thị trường này từ nhiều thập niên trước, trong khi Việt Nam mới bắt đầu nhìn nhận một cách nghiêm túc.

“Trước đây Việt Nam có lợi thế dân số trẻ, đồng thời phải ưu tiên nguồn lực cho tăng trưởng và tạo việc làm nên chưa đặt nhiều trọng tâm vào thị trường người cao tuổi. Tuy nhiên, khi cơ cấu dân số thay đổi, đây sẽ trở thành động lực kinh tế ngày càng quan trọng”, ông Hiếu phân tích.

Niềm vui của người cao tuổi trong trung tâm dưỡng lão. Ảnh: Phương Đông Asahi.

Còn TS. Nguyễn Tuấn Dương, Viện trưởng Viện Nghiên cứu xã hội trường thọ và phát triển suốt đời (Trường đại học Hoa Sen) đánh giá đây là "thập kỷ vàng" để Việt Nam chuẩn bị nguồn nhân lực cho một xã hội có tỷ lệ người cao tuổi ngày càng lớn.

Theo ông Dương, điều đáng lo ngại hiện nay là tốc độ già hóa dân số đang diễn ra nhanh hơn rất nhiều so với tốc độ đào tạo nhân lực. Trong khi nhu cầu chăm sóc sức khỏe, chăm sóc dài hạn và hỗ trợ tâm lý cho người cao tuổi sẽ tăng mạnh trong những năm tới, việc đào tạo bác sĩ, điều dưỡng và các chuyên gia liên quan luôn cần độ trễ từ 5-10 năm, thậm chí lâu hơn.

“Nếu không hành động ngay từ hôm nay, Việt Nam có nguy cơ bước vào giai đoạn già hóa sâu với khoảng trống nhân lực khó bù đắp”, ông Dương dự báo.

Theo ông Dương, ưu tiên cấp bách là xây dựng một chiến lược quốc gia về phát triển nguồn nhân lực chăm sóc người cao tuổi theo cách tiếp cận liên ngành, thay vì chỉ giới hạn trong lĩnh vực y tế.

"Nhà nước cần có cơ chế học bổng, hỗ trợ học phí, chỉ tiêu đào tạo và chính sách ưu đãi nghề nghiệp đủ hấp dẫn để thu hút người học vào các lĩnh vực này. Nếu không đầu tư từ bây giờ, chúng ta sẽ bỏ lỡ cơ hội chuẩn bị nguồn nhân lực cho một xã hội trường thọ", ông Dương nhấn mạnh.

Song song với đó, chương trình đào tạo cũng cần thay đổi theo hướng liên ngành và linh hoạt hơn. Theo ông, chăm sóc người cao tuổi không chỉ là điều trị bệnh mà còn bao gồm phục hồi chức năng, chăm sóc tinh thần, quản lý bệnh mạn tính và hỗ trợ sống độc lập.

Vì vậy, kiến thức lão khoa cần được tích hợp vào chương trình đào tạo bác sĩ, điều dưỡng, vật lý trị liệu, tâm lý học và công tác xã hội, đồng thời mở rộng các chương trình đào tạo ngắn hạn, liên thông và đào tạo lại để nhanh chóng bổ sung nguồn nhân lực.

Để chuẩn bị sẵn sàng đón đầu “kinh tế bạc”, ông Dương đề xuất các chiến lược quan trọng.

Đầu tiên, sớm xây dựng hệ sinh thái chăm sóc đa tầng với ba cấp độ gồm gia đình, cộng đồng và chuyên môn. Bởi vì, trong bối cảnh nguồn lực an sinh còn hạn chế, Việt Nam không thể chỉ dựa vào bệnh viện để đáp ứng nhu cầu của một xã hội già hóa. Cách tiếp cận này vừa giúp giảm áp lực cho các bệnh viện, vừa nâng cao chất lượng sống và duy trì sự gắn kết xã hội của người cao tuổi.

Tiếp đó, nhân lực trong lĩnh vực công nghệ hỗ trợ người cao tuổi sẽ mở ra thị trường hoàn toàn mới. Cùng với sự phát triển của “kinh tế bạc” thì nhu cầu nhân lực trong lĩnh vực công nghệ hỗ trợ người cao tuổi sẽ tăng nhanh trong những năm tới. Đây không còn là “sân chơi” riêng của kỹ sư công nghệ thông tin mà đòi hỏi sự kết hợp giữa công nghệ, y tế và công tác xã hội.

Cuối cùng, muốn “kinh tế bạc” phát triển, phải biến đây thành một nghề đáng theo đuổi. “Kinh tế bạc” đang nổi lên như một lĩnh vực giàu tiềm năng không chỉ tại Việt Nam mà trên toàn khu vực Đông Nam Á. Tuy nhiên, để lĩnh vực này thực sự trở thành một ngành kinh tế bền vững và hấp dẫn người trẻ, Nhà nước cần đóng vai trò kiến tạo thông qua hệ thống chính sách đồng bộ.

Trước hết là các cơ chế ưu đãi về tài chính và thuế cho doanh nghiệp đầu tư vào đào tạo nhân lực, phát triển cơ sở chăm sóc dài hạn và dịch vụ chăm sóc tại nhà.

Bên cạnh đó, cần thúc đẩy mạnh mô hình hợp tác công - tư, cho phép doanh nghiệp tham gia từ khâu xây dựng chương trình đào tạo, tổ chức thực hành đến tuyển dụng, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thực tiễn.

Và điều quan trọng không kém là thay đổi nhận thức xã hội về nghề chăm sóc người cao tuổi. Hiện nay, nghề này vẫn thường bị xem là "việc của gia đình" hoặc công việc dành cho phụ nữ, thay vì một nghề nghiệp chuyên môn có giá trị xã hội cao.

Khi nghề nghiệp được chuẩn hóa, có lộ trình phát triển rõ ràng, người lao động sẽ có mức độ an toàn nghề nghiệp cao hơn, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng trong một thị trường lao động biến động nhanh. Đây cũng là nền tảng để thu hút và giữ chân lao động trẻ.

Quốc Hải - Lan Anh