Già hóa dân số mở ra cơ hội phát triển 'kinh tế bạc'

Theo lãnh đạo Bộ Y tế, vấn đề già hóa dân số cần được nhìn nhận như cơ hội để phát triển "kinh tế bạc", hình thành nhiều ngành nghề, dịch vụ mới liên quan đến chăm sóc sức khỏe, tạo việc làm và thúc đẩy đào tạo nguồn nhân lực chuyên ngành...

Chăm sóc sức khỏe cho người cao tuổi. Ảnh: Tuấn Dũng.

Lễ mít tinh hưởng ứng Ngày Dân số thế giới 11/7 với chủ đề: "Chung tay hiện thực khát vọng của thanh niên cho một tương lai tươi sáng", do Bộ Y tế và Ủy ban nhân dân tỉnh Hưng Yên, phối hợp cùng Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) tổ chức.

Theo Báo cáo Tài khoản chuyển nhượng quốc gia do Cục Thống kê và UNFPA thực hiện, Việt Nam đang đứng trước yêu cầu chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ dựa vào lao động giá rẻ sang dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và chất lượng nguồn nhân lực. Điều này đòi hỏi thanh niên phải được đặt ở vị trí trung tâm trong các chính sách phát triển.

Một lực lượng thanh niên khỏe mạnh, được học tập tốt, được trao quyền và có cơ hội phát triển sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ cho tăng trưởng kinh tế, đổi mới sáng tạo và tiến bộ xã hội. Đây cũng chính là thông điệp cốt lõi của Ngày Dân số Thế giới năm nay.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, Ngày Dân số Thế giới năm nay diễn ra trong bối cảnh thế giới đang trải qua nhiều biến động sâu sắc về kinh tế, xã hội, môi trường, khoa học - công nghệ và nhân khẩu học.

Tại Việt Nam, đến đầu năm 2026, dân số đã vượt 102 triệu người. Việt Nam hiện đang trong thời kỳ cơ cấu dân số vàng, với khoảng 67,4% dân số trong độ tuổi lao động, tạo ra lợi thế rất lớn để phát triển kinh tế - xã hội.

Đây được xem là "cơ hội vàng" để Việt Nam bứt phá, hướng tới mục tiêu trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao vào năm 2045.

Tuy nhiên, cùng với lợi thế đó, công tác dân số đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn.

Thứ nhất, xu hướng kết hôn muộn, sinh ít con hoặc không sinh con ngày càng phổ biến ở giới trẻ. Tuổi kết hôn trung bình lần đầu của người Việt Nam liên tục tăng trong những năm gần đây, kéo theo tình trạng sinh con muộn và mức sinh giảm thấp.

Hiện nay, mức sinh của Việt Nam chỉ còn 1,93 con/phụ nữ, thấp hơn mức sinh thay thế là 2,1 con/phụ nữ. Thậm chí, nhiều địa phương chỉ đạt khoảng 1,7 con/phụ nữ.

"Nếu không có những giải pháp căn cơ để duy trì mức sinh thay thế, thì trong tương lai, không chỉ là già hóa dân số, mà Việt Nam sẽ trở thành quốc gia có dân số già", Thứ trưởng Đỗ Xuân Tuyên cho hay.

Thứ hai, mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn ở mức cao. Năm 2025, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam đạt 112,3 bé trai trên 100 bé gái, cao hơn nhiều so với ngưỡng cân bằng tự nhiên từ 104-106 bé trai trên 100 bé gái.

Tình trạng này nếu kéo dài sẽ gây nhiều hệ lụy về xã hội, như mất cân đối cơ cấu dân số, gia tăng tình trạng nam giới khó kết hôn, nguy cơ buôn bán phụ nữ và trẻ em gái, bạo lực giới, và nhiều vấn đề xã hội khác.

Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên nhấn mạnh công tác dân số tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức. Ảnh: Thành Long.

Thứ ba, chất lượng dân số vẫn còn nhiều hạn chế. Mang thai và sinh con ở tuổi vị thành niên vẫn ở mức cao; tỷ lệ tảo hôn tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số tuy giảm nhưng vẫn khoảng 15%; chiều cao, thể lực của thanh niên Việt Nam đã được cải thiện nhưng chưa đáp ứng kỳ vọng. Đây là những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai.

Thứ tư, già hóa dân số diễn ra với tốc độ rất nhanh. Nếu năm 2024, cứ hai trẻ em mới có một người cao tuổi, thì khoảng 50 năm tới, cứ hai trẻ em sẽ có tới bốn người cao tuổi.

Già hóa dân số không chỉ đặt ra yêu cầu phải chăm sóc người cao tuổi tốt hơn, mà còn tạo áp lực rất lớn lên lực lượng lao động trẻ, hệ thống an sinh xã hội, và tăng trưởng kinh tế.

Theo lãnh đạo Bộ Y tế, thích ứng với già hóa dân số cần được nhìn nhận ở hai góc độ.

Một mặt, cần tăng cường hệ thống chăm sóc người cao tuổi thông qua phát triển bệnh viện lão khoa, khoa lão tại các bệnh viện đa khoa. Đồng thời, mở rộng các mô hình chăm sóc tại nhà, cộng đồng, chăm sóc ban ngày và nội trú; xây dựng các câu lạc bộ người cao tuổi và bảo đảm tốt chính sách an sinh xã hội.

Mặt khác, già hóa dân số cũng mở ra cơ hội phát triển "kinh tế bạc", hình thành nhiều ngành nghề, dịch vụ mới liên quan đến chăm sóc sức khỏe, tạo việc làm, và thúc đẩy đào tạo nguồn nhân lực chuyên ngành.

Ngày Dân số Thế giới được thành lập bởi Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) năm 1989. Ngày này được tổ chức vào ngày 11/7 hằng năm, tập trung vào việc nâng cao nhận thức về các vấn đề giới, sức khỏe bà mẹ, nghèo đói và nhân quyền. Ngày này được khuyến khích bởi “Ngày Năm Tỷ” được tổ chức trước đó vào ngày 11/7/1987, khi dân số thế giới đạt mốc 5 tỷ người.

Nhật Dương