Sửa Luật Thủ đô: Cơ hội trong phát triển kinh tế không gian tầm thấp

Kinh nghiệm từ Trung Quốc

Theo báo cáo đánh giá thi hành Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 của Bộ Tư pháp, những năm gần đây, Trung Quốc đã đưa LAE trở thành một định hướng chiến lược cấp quốc gia, coi đây là một động lực tăng trưởng mới của kinh tế số và công nghiệp công nghệ cao.

Chính sách chiến lược của Trung Quốc về kinh tế tầm thấp được xác định là ngành kinh tế mới nổi, tích hợp: Công nghệ hàng không dân dụng, trí tuệ nhân tạo và quản lý bay thông minh, hạ tầng số và dữ liệu không gian; công nghiệp chế tạo thiết bị bay điện, pin và điều khiển tự động.

Chính phủ Trung Quốc triển khai chính sách theo ba trụ cột: Mở cửa có kiểm soát không phận tầm thấp, thí điểm mô hình đô thị bay thông minh, hoàn thiện khung pháp lý về tiêu chuẩn an toàn, cấp phép và phân bổ vùng trời.

Xây dựng Thủ đô Hà Nội “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”; phát triển ngang tầm thủ đô các nước phát triển trên thế giới. Ảnh: PV

Luật Hàng không dân dụng sửa đổi năm 2025 đã lần đầu tiên thể chế hóa khái niệm và định hướng phát triển kinh tế tầm thấp theo nguyên tắc phát triển kinh tế tầm thấp phải bảo đảm yêu cầu quốc phòng, an ninh quốc gia; thiết lập cơ chế phối hợp giữa cơ quan hàng không dân dụng và cơ quan dân sự; xây dựng cơ chế phân loại không phận linh hoạt theo mục đích sử dụng. Nguyên tắc này phản ánh đặc thù của quản lý không phận: Mọi đổi mới kinh tế đều phải đặt trong khuôn khổ bảo đảm an ninh, chủ quyền quốc gia.

Thâm Quyến được lựa chọn là một trong những trung tâm thí điểm LAE của Trung Quốc. Thành phố đã thử nghiệm vận hành: Dịch vụ taxi bay điện, tuyến bay ngắn giữa các khu đô thị trung tâm, kết nối với trung tâm công nghệ và khu công nghiệp. Mô hình này hướng tới giảm ùn tắc giao thông và tạo ra hệ sinh thái giao thông đa tầng (mặt đất - metro - trên không).

Thâm Quyến triển khai mạng giao hàng bằng UAV cho thương mại điện tử, hệ thống đường bay số hóa, giám sát theo thời gian thực; tích hợp dữ liệu AI để tối ưu hóa điều phối. Thành phố xây dựng “hạ tầng số vùng trời tầm thấp”, bao gồm bản đồ không phận số hóa và nền tảng quản lý bay tập trung.

Khả năng thể chế hóa trong Luật Thủ đô

Kinh tế tầm thấp là một không gian phát triển mới của đô thị hiện đại, tương tự như không gian ngầm. Kinh nghiệm của Trung Quốc cho thấy, phát triển kinh tế tầm thấp đòi hỏi tư duy quản trị không gian ba chiều, cơ chế pháp lý linh hoạt nhưng kiểm soát chặt chẽ và cách tiếp cận trước khi mở rộng. Đây có thể là một hướng nghiên cứu chiến lược khi hoàn thiện cơ chế đặc thù cho Thủ đô trong giai đoạn chuyển đổi số và đô thị thông minh.

Đối với Hà Nội, việc nghiên cứu thể chế hóa kinh tế tầm thấp có thể cân nhắc theo hướng thận trọng và từng bước: Cơ chế thí điểm cho phép Thủ đô triển khai thí điểm dịch vụ UAV dân sự, logistics thông minh hoặc eVTOL ở quy mô hạn chế; được sự phê duyệt của Chính phủ và Bộ Quốc phòng; đánh giá tác động trước khi nhân rộng; cơ chế “sandbox” gồm: Thiết lập khung thử nghiệm chính sách đối với công nghệ bay mới; cho phép miễn trừ có điều kiện một số quy định hành chính trong phạm vi kiểm soát, gắn với tiêu chuẩn an toàn nghiêm ngặt; phân cấp quản lý không phận tầm thấp; xem xét phân cấp một số phần quản lý khai thác không phận tầm thấp cho chính quyền Thủ đô (trong giới hạn do Trung ương quy định), xây dựng cơ sở dữ liệu số hóa vùng trời đô thị; thiết lập cơ chế phối hợp giữa chính quyền Thủ đô, Bộ Giao thông vận tải và Bộ Quốc phòng.

Drone hỏa thuật với những hiệu ứng pháo sáng nghệ thuật là dấu ấn đặc biệt tại Hà Nội. Ảnh: PV

Mở rộng phạm vi điều chỉnh để bao quát thêm không gian tầm thấp

Tại khoản 1 Điều 19 Luật Thủ đô số 39/2024/QH15 mới chỉ quy định về quản lý, sử dụng không gian ngầm. Trong dự thảo Luật lần này, chương quy định chung, phần giải thích từ ngữ có nêu: “Không gian tầm thấp, không gian tầm cao là phần không gian trên bề mặt đất, mặt nước thuộc địa giới hành chính thành phố có phạm vi, ranh giới, độ cao được xác định theo quy hoạch của Thủ đô, được sử dụng cho mục đích quản lý, khai thác, sử dụng trong các hoạt động phát triển kinh tế - xã hội, khoa học - công nghệ, giao thông và quản lý đô thị gắn với bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội”.

Việc bổ sung quy định mới về khái niệm “không gian tầm thấp, không gian tầm cao” trong dự thảo Luật Thủ đô xuất phát từ yêu cầu thực tiễn quản lý loại hình kinh tế không gian tầm thấp, không gian tầm cao.

Theo các chuyên gia, tiềm năng của kinh tế tầm thấp Việt Nam lên tới khoảng 10 tỷ USD, Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành trung tâm công nghiệp tầm thấp của khu vực và thế giới. Ông Trần Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Thường trực kiêm Giám đốc điều hành Mạng lưới Công nghệ Hàng không - Vũ trụ và Thiết bị bay không người lái Việt Nam (UAV Việt Nam) cho rằng, kinh tế tầm thấp được ví như “vùng trời mới” mở ra những ngành công nghiệp chưa từng có trước đây như logistics tầm thấp.

Hiện nay, cùng với không gian trên mặt đất và không gian ngầm, không gian tầm thấp, không gian tầm cao đang ngày càng được khai thác đa dạng cho các hoạt động như: Ứng dụng thiết bị bay không người lái, giao thông thông minh, quan trắc môi trường, quản lý đô thị, logistics, cứu hộ - cứu nạn, bảo đảm quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội... Tuy nhiên, hệ thống pháp luật hiện hành chưa có quy định mang tính khái quát, thống nhất để làm cơ sở cho việc quản lý, khai thác, sử dụng loại không gian này, nhất là trong điều kiện đô thị đặc biệt như Thủ đô Hà Nội.

Theo các chuyên gia, việc xác lập khái niệm trên trong Luật Thủ đô (sửa đổi) có ý nghĩa tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho việc quy hoạch, quản lý, khai thác, sử dụng không gian tầm thấp, không gian tầm cao trên địa bàn Thủ đô; là tiền đề để xây dựng các cơ chế, chính sách đặc thù, thí điểm mô hình quản lý và phát triển kinh tế tầm thấp, đô thị thông minh; bảo đảm kiểm soát rủi ro, giữ vững quốc phòng, an ninh, trật tự an toàn xã hội trong quá trình phát triển các công nghệ và loại hình kinh tế mới..

Trên cơ sở đó, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) kế thừa đầy đủ các nguyên tắc quản lý, sử dụng không gian ngầm đã được quy định, đồng thời mở rộng phạm vi điều chỉnh để bao quát thêm không gian tầm thấp, không gian tầm cao nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý và phát triển đô thị hiện đại của Thủ đô trong giai đoạn mới.

Trong thực tiễn quản lý đô thị, việc khai thác, sử dụng không gian tầm thấp, không gian tầm cao ngày càng phổ biến, có tác động lớn đến an toàn, cảnh quan, môi trường, quốc phòng - an ninh và chất lượng sống của người dân.

Bảo An