Quản lý thuế bằng dữ liệu lớn và AI điều gì thay đổi từ tháng 7 năm 2026

Quản lý thuế tại Việt Nam bước sang giai đoạn vận hành trên dữ liệu từ ngày 1/7/2026, thời điểm Luật Quản lý thuế số 108/2025/QH15 cùng các văn bản hướng dẫn có hiệu lực. Thay đổi lần này chạm tới cách cơ quan thuế tiếp cận thông tin, chứ không dừng ở việc điều chỉnh mức thu.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, tổng thu ngân sách do cơ quan thuế quản lý ước đạt hơn 1.382.330 tỷ đồng, bằng 61,6% dự toán và tăng 16,6% so với cùng kỳ. Riêng Chi cục Thuế Doanh nghiệp lớn thu 321.513 tỷ đồng, tăng 11%. Nền tảng cho kết quả đó nằm ở hạ tầng dữ liệu đã tích lũy nhiều năm.

Cơ quan thuế truy cập trực tiếp dữ liệu kế toán và hóa đơn điện tử

Theo Điều 23 Luật Quản lý thuế 2025, trong trường hợp có dấu hiệu trốn thuế, Thủ trưởng cơ quan quản lý thuế có quyền yêu cầu cơ quan, tổ chức, cá nhân liên quan cung cấp thông tin. Cơ quan quản lý thuế truy cập trực tiếp vào dữ liệu phần mềm kế toán, hóa đơn điện tử và máy tính tiền của người nộp thuế để thu thập thông tin phục vụ kiểm tra, thanh tra.

Quyền truy cập trực tiếp đó thu hẹp biên độ cho hành vi điều chỉnh sổ sách thủ công. Doanh nghiệp không còn kiểm soát hoàn toàn thời điểm và phạm vi dữ liệu mà cơ quan thuế nhìn thấy, khi chính phần mềm kế toán trở thành nguồn cung cấp thông tin.

Hệ thống quản lý thuế ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo phân tích rủi ro hóa đơn điện tử

Đi kèm là quy định về thời hạn. Cơ quan thuế áp dụng quản lý rủi ro và ứng dụng công nghệ thông tin trong kiểm tra, ưu tiên kiểm tra trực tuyến và từ xa trên dữ liệu điện tử. Thời hạn kiểm tra tại trụ sở người nộp thuế không quá 20 ngày, có thể gia hạn một lần không quá 20 ngày. Với doanh nghiệp có giao dịch liên kết, thời hạn là 40 ngày, gia hạn một lần không quá 40 ngày.

Theo khoản 3 Điều 22, cơ quan thuế kiểm tra trực tiếp tại trụ sở người nộp thuế trong chín nhóm trường hợp. Việc giới hạn số nhóm phản ánh định hướng chuyển trọng tâm sang kiểm tra từ xa dựa trên dữ liệu, giảm số lần cán bộ thuế xuất hiện tại doanh nghiệp.

Kho 26,7 tỷ hóa đơn điện tử làm nền cho quản lý thuế theo thời gian thực

Hạ tầng dữ liệu đã đạt quy mô đủ lớn để làm điều đó. Cục Thuế cho biết hệ thống đã tiếp nhận và xử lý hơn 26,7 tỷ hóa đơn điện tử, riêng 6 tháng đầu năm 2026 là hơn 5,83 tỷ hóa đơn. Kho dữ liệu tập trung đó cho phép phân tích chuỗi giao dịch thay vì xem xét từng hồ sơ riêng lẻ.

Qua phân tích chuỗi, cơ quan thuế đã nhận diện nhiều hành vi vi phạm phổ biến, trong đó có việc mua bán hóa đơn khống và doanh nghiệp thành lập chỉ để bán hóa đơn, không kho bãi, không lao động, không tài sản cố định nhưng phát hành hóa đơn với doanh số lớn. Các chuỗi giao dịch rủi ro lớn bị phát hiện trong lĩnh vực điện thoại, linh kiện điện tử, tinh bột sắn và vật liệu xây dựng.

Ở phía phục vụ người nộp thuế, dữ liệu cũng đang tạo ra kết quả cụ thể. Trong 6 tháng đầu năm 2026, cơ quan thuế tiếp nhận 1,98 triệu tờ khai quyết toán thuế thu nhập cá nhân điện tử, trong đó 1,66 triệu tờ khai có đề nghị hoàn thuế.

Hệ thống xác định 1,64 triệu hồ sơ đủ điều kiện hoàn tự động với tổng số tiền 8.185 tỷ đồng, đã ban hành 1,5 triệu lệnh hoàn và chuyển Kho bạc Nhà nước chi hoàn 7.306 tỷ đồng. Doanh nghiệp thực hiện 2,68 triệu giao dịch nộp thuế điện tử với tổng số nộp ngân sách trên 753.680 tỷ đồng.

Cục Thuế hiện cung cấp 137 dịch vụ công trực tuyến toàn trình, trong đó 136 dịch vụ đã tích hợp lên Cổng Dịch vụ công quốc gia. Định hướng đến năm 2030 là xây dựng Trung tâm dữ liệu lớn tích hợp toàn bộ dữ liệu hóa đơn điện tử, kê khai, báo cáo tài chính và dữ liệu liên ngành.

Livestream, KOL và tài sản mã hóa vào tầm quản lý thuế nửa cuối 2026

Nhiệm vụ 6 tháng cuối năm 2026 mở rộng phạm vi quản lý sang những mô hình kinh doanh mới. Ngành thuế xác định áp dụng đồng bộ biện pháp đối với kinh doanh online, livestream, nhóm KOL và KOC, cùng tài sản mã hóa, đẩy mạnh ứng dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo để phát hiện hành vi kê khai thiếu, che giấu doanh thu.

Việc đưa tài sản mã hóa vào diện quản lý gắn với chỉ đạo của Thứ trưởng Bộ Tài chính Cao Anh Tuấn về nâng hiệu quả quản lý theo thời gian thực và triển khai kế hoạch đưa Việt Nam ra khỏi danh sách đen về thuế của OECD. Đó là lần đầu nhóm tài sản số được nêu ngang hàng với thương mại điện tử và hộ kinh doanh trong danh mục trọng tâm.

Về công nghệ, ngành thuế xác định trí tuệ nhân tạo và học máy là trọng tâm lộ trình nâng cấp, nhằm tự động hóa việc phát hiện rủi ro, cảnh báo sớm hành vi bất thường và lựa chọn chính xác đối tượng cần thanh tra. Ứng dụng chặn hóa đơn rủi ro cao được triển khai từ năm 2026.

Mục tiêu xa hơn là hệ thống quản lý thuế thông minh dựa trên nền dữ liệu đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất và dùng chung, cùng Hồ sơ người nộp thuế 360 độ. Chiến lược chuyển đổi số ngành thuế giai đoạn 2026 đến 2030, tầm nhìn đến năm 2045, đang được xây dựng.

Với doanh nghiệp và hộ kinh doanh, thông điệp khá rõ. Dữ liệu kế toán, hóa đơn điện tử và dòng tiền ngân hàng nay đều nằm trong tầm với của cơ quan thuế, và chất lượng dữ liệu quyết định mức độ rủi ro bị đưa vào diện kiểm tra. Đầu tư cho phần mềm kế toán đạt chuẩn cùng quy trình lưu trữ an toàn trở thành điều kiện tuân thủ thay vì lựa chọn.

Đình Tưởng