Ông Trump dọa “chiếm” eo biển Hormuz: Có khả thi về mặt pháp lý?

Tổng thống Donald Trump phát biểu tại Trung tâm Huấn luyện và Tình báo David S. Mack ở Garden City, New York, Mỹ, ngày 14/8. Ảnh: Reuters.

Tổng thống Mỹ Donald Trump lại đưa ra một tuyên bố gây tranh cãi mới liên quan tới Iran khi nói rằng ông sẽ sớm tuyên bố eo biển Hormuz trở thành lãnh thổ của Mỹ, trong bối cảnh cuộc chiến chưa có dấu hiệu kết thúc và hoạt động hàng hải tại tuyến đường huyết mạch này vẫn rơi vào thế bế tắc quân sự lẫn ngoại giao.

Eo biển Hormuz là một trong những “nút thắt” quan trọng nhất của kinh tế thế giới, nơi khoảng 1/5 lượng dầu và khí đốt toàn cầu đi qua.

Iran lập tức bác bỏ tuyên bố của ông Trump, gọi đây là điều “vô nghĩa”, trong khi bản ghi nhớ thỏa thuận giữa Washington và Tehran ký hồi tháng 6 dự kiến hết hiệu lực vào Chủ nhật.

Tehran đã phong tỏa tuyến hàng hải này nhằm tạo sức ép lên kinh tế toàn cầu, trong khi Washington duy trì phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran, khiến hoạt động kinh tế của nước này càng chịu thêm áp lực.

Trong thế giằng co xem bên nào sẽ nhượng bộ trước – điều mà ông Trump từng ví như một ván cờ – những tuyên bố cứng rắn của tổng thống Mỹ cũng lặp lại mô hình quen thuộc trong cuộc chiến bắt đầu từ ngày 28/2: nhiều lần đe dọa tấn công Iran nhưng sau đó lại rút lui vào phút chót.

Vậy Mỹ có thực sự có thể biến eo biển Hormuz thành lãnh thổ của mình? Và nếu điều đó xảy ra, nó thực sự có ý nghĩa gì?

Ông Trump đã nói gì?

“Sau khi chúng ta hoàn tất việc đánh bại Iran, quốc gia đang bị đánh bại rất nặng nề, tôi sẽ sớm tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ của Mỹ”, ông Trump phát biểu tại một học viện cảnh sát ở New York.

Đề cập tới hoạt động phong tỏa bằng hải quân, ông Trump thậm chí cho rằng eo biển này về cơ bản đã nằm dưới sự kiểm soát của Mỹ.

“Về cơ bản, nó là như vậy”, ông nói.

“Chúng ta có lệnh phong tỏa. Không con tàu nào có thể đi qua nếu chúng ta không muốn điều đó”, ông Trump tuyên bố.

Iran khẳng định nước này kiểm soát tuyến đường thủy, trong khi dữ liệu hàng hải cho thấy một số tàu vẫn đi qua eo biển bất chấp tuyên bố phong tỏa của Mỹ.

Phóng viên Kimberly Halkett của Al Jazeera tại Washington nhận định giọng điệu của ông Trump khi đưa ra tuyên bố cho thấy chính ông cũng không hoàn toàn xem phát biểu này theo nghĩa đen.

“Đây là vùng biển thuộc lãnh hải của Iran và Oman. Nhưng ông Trump thường muốn chọc tức các đối thủ, và lần này đối tượng là Iran”, Halkett nói.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là Mỹ vẫn duy trì hoạt động phong tỏa hải quân tại eo biển Hormuz và Washington chưa có dấu hiệu từ bỏ biện pháp này.

Trẻ em bơi lội trong khi các tàu neo đậu ở eo biển Hormuz vào ngày 10/8, ngoài khơi bờ biển Bandar Abbas, Iran. Ảnh: Getty.

Iran phản ứng ra sao?

Một loạt quan chức Iran đã lên tiếng gay gắt trước tuyên bố của ông Trump.

Người đứng đầu cơ quan tư pháp Iran gọi tổng thống Mỹ là một chính trị gia “tội phạm” và “đầu óc có vấn đề”, đồng thời khẳng định eo biển Hormuz thuộc về Iran.

Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi cũng đáp trả: “Eo biển Hormuz không thể bị chiếm giữ bằng một bài đăng trên mạng xã hội, bằng tàu sân bay, bằng một mệnh lệnh hay bằng một bài phát biểu tranh cử.”

Ông nhấn mạnh eo biển này “đã là của Iran, hiện là của Iran và sẽ tiếp tục là của Iran”, đồng thời tuyên bố việc đóng hay mở tuyến hàng hải sẽ do Tehran quyết định.

Trong khi đó, Iran đang đàm phán với Oman – quốc gia duy nhất khác có bờ biển giáp eo biển Hormuz – nhằm tìm giải pháp quản lý hoạt động hàng hải.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho biết các cuộc đàm phán giữa Tehran và Muscat có thể sớm đạt kết quả.

Tuy nhiên, ông nhấn mạnh việc mở lại eo biển là một vấn đề riêng. Theo lập trường mới của Tehran, Washington phải thực hiện các cam kết trong bản ghi nhớ tháng 6, bao gồm dỡ bỏ phong tỏa hải quân và các lệnh trừng phạt Iran, trước khi tuyến hàng hải được mở lại.

Điều này cho thấy lập trường của Iran đã thay đổi đáng kể: Tehran hiện muốn sử dụng việc mở cửa eo biển như một quân bài để buộc Washington đưa ra các nhượng bộ vốn trước đó được xem là điều kiện để chấm dứt chiến tranh.

Ảnh vệ tinh của eo biển Hormuz ở Vịnh Ba Tư. Ảnh: Getty.

Tuyên bố của ông Trump có khả thi?

Về nguyên tắc, chủ quyền lãnh thổ không thể được chuyển giao chỉ bằng một tuyên bố đơn phương của tổng thống Mỹ.

Trước đây, ông Trump từng đe dọa đưa quân Mỹ tới đảo Kharg của Iran, một trung tâm xuất khẩu dầu quan trọng ở Vịnh Ba Tư. Tehran khi đó cảnh báo lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo sẽ chờ sẵn với “ngón tay đặt trên cò súng”. Ông Trump cũng từng gây tranh cãi khi đề cập khả năng Mỹ kiểm soát Greenland, vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch.

Bruce Fein, từng giữ chức phó trợ lý Bộ trưởng Tư pháp Mỹ dưới thời Tổng thống Ronald Reagan, cho rằng ông Trump không có quyền lực hiến định để tự mình sáp nhập một vùng lãnh thổ.

Theo ông Fein, việc sáp nhập lãnh thổ phải được thực hiện thông qua một hiệp ước được Thượng viện phê chuẩn hoặc bằng đạo luật của Quốc hội, tương tự những trường hợp lịch sử như thương vụ Louisiana, việc sáp nhập Hawaii hay việc Mỹ tiếp quản Puerto Rico.

Nếu Mỹ thực sự tiến hành sáp nhập eo biển Hormuz, hành động này có thể bị xem là “tội ác chiến tranh xâm lược” theo luật pháp quốc tế, bao gồm Hiến chương Liên Hợp Quốc.

Natalie Klein, chuyên gia luật quốc tế tại Đại học New South Wales ở Sydney, cho rằng cách duy nhất để tuyên bố của ông Trump có chút cơ sở theo luật quốc tế là Mỹ phải khẳng định quyền kiểm soát eo biển với tư cách một lực lượng chiếm đóng.

Nhưng trong trường hợp đó, Mỹ sẽ phải kiểm soát quân sự Iran hoặc ít nhất các khu vực ven biển của nước này.

Bên cạnh trở ngại pháp lý, cuộc chiến với Iran cũng đang vấp phải sự phản đối đáng kể tại Mỹ. Chính quyền ông Trump và các nghị sĩ Cộng hòa đang phải bảo vệ thế đa số mong manh tại Quốc hội trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11.

Theo một cuộc thăm dò Reuters/Ipsos, chỉ khoảng 35% người Mỹ ủng hộ cuộc chiến.

Một số hãng truyền thông Mỹ cũng đưa tin Washington đang đối mặt với tình trạng thiếu hụt đạn dược, trong đó có tên lửa đánh chặn Patriot quan trọng. Giá xăng cũng tăng lên mức trung bình hơn 4 USD/gallon, tạo thêm áp lực đối với người tiêu dùng Mỹ.

Tuần trước, Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance cho biết ưu tiên hàng đầu của chính quyền Trump trong cuộc chiến hiện nay là kiểm soát giá xăng, trong khi ngăn Iran phát triển vũ khí hạt nhân đã được xếp xuống vị trí thứ hai.

Iran cũng tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào những quốc gia láng giềng ở vùng Vịnh. Các nhà phân tích cho rằng Tehran muốn gây sức ép để những quốc gia này buộc Washington phải nhượng bộ tại bàn đàm phán.

Trên thực tế, ngay cả Iran cũng không có quyền kiểm soát tuyệt đối toàn bộ eo biển Hormuz theo luật pháp quốc tế.

Theo Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS), các quốc gia ven biển có chủ quyền đối với lãnh hải của mình, nhưng vùng lãnh hải này chỉ kéo dài tối đa 12 hải lý, tương đương khoảng 22 km. Các tàu thuyền vẫn được hưởng quyền đi qua và quyền này không được tùy tiện cản trở.

Eo biển Hormuz nằm giữa Iran và Oman. Tại điểm hẹp nhất, eo biển chỉ rộng khoảng 21 hải lý, tương đương 39 km, khiến lãnh hải 12 hải lý của hai nước chồng lấn lên nhau.

Dù cả Mỹ và Iran đều chưa phê chuẩn UNCLOS, các quy tắc của công ước liên quan tới những eo biển quốc tế được xem rộng rãi là một phần của tập quán luật quốc tế.

Paul Musgrave, phó giáo sư tại Đại học Georgetown ở Qatar, cho rằng những tuyên bố kiểu này của ông Trump chủ yếu nhằm hướng tới công chúng Mỹ, đặc biệt là nhóm cử tri ủng hộ ông.

Theo ông Musgrave, cần nhớ rằng ông Trump xuất thân từ truyền hình thực tế và về bản chất là một “showman” – người rất giỏi tạo ra những màn trình diễn gây chú ý.

“Đây là một người thường nói rất lớn. Trong một số trường hợp, bạn phải xem xét ông ấy nghiêm túc, nhưng không nhất thiết phải hiểu mọi lời ông ấy nói theo nghĩa đen”, ông Musgrave cảnh báo.

Theo ông, việc biến eo biển Hormuz thành lãnh thổ Mỹ là điều không khả thi cả về mặt vật lý lẫn pháp lý.

Tuy nhiên, những tuyên bố mới nhất vẫn cho thấy ông Trump dường như chưa có ý định lùi bước trước Iran hay thừa nhận thất bại trong cuộc chiến kéo dài nhiều tháng.

Theo AJ

Huyền Chi