Bản ghi nhớ Mỹ - Iran hết hiệu lực: Tương lai nào cho nỗ lực chấm dứt xung đột?

Quang cảnh eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

“Chúng tôi vẫn chưa đưa ra quyết định nối lại đàm phán với Mỹ”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi viết trên Telegram ngày 15/8.

Trong khi đó, các bên trung gian gồm Qatar và Pakistan tiếp tục trao đổi thông điệp với Iran. Ông Araghchi cho biết Tehran đang thảo luận riêng với Oman về việc thiết lập các tuyến vận tải biển mới qua eo biển Hormuz, song nhấn mạnh điều này chỉ có thể thực hiện nếu đạt được một giải pháp chính trị.

Về phía Mỹ, Tổng thống Donald Trump ngày 14/8 nói với những người ủng hộ tại New York rằng Washington sẽ sớm tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ của Mỹ.

Thỏa thuận Mỹ - Iran và những kỳ vọng dang dở

Bản ghi nhớ Islamabad được Tổng thống Mỹ Donald Trump và Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian ký từ xa vào ngày 17/6, sau các cuộc đàm phán cấp cao hiếm hoi do Pakistan chủ trì. Mục đích là nhằm chấm dứt cuộc xung đột kéo dài hơn 3 tháng, khiến hàng nghìn người thiệt mạng và làm đình trệ nghiêm trọng hoạt động thương mại tại vùng Vịnh, đặc biệt là xuất khẩu dầu mỏ và khí đốt có ý nghĩa quan trọng đối với thị trường toàn cầu.

Các vấn đề phức tạp như chương trình hạt nhân của Iran được để lại cho các cuộc đàm phán sau. Trước mắt, thỏa thuận hướng tới một giải pháp ngoại giao nhằm chấm dứt chiến tranh với Iran, đồng thời tìm cách chấm dứt xung đột tại Liban.

Theo Bản ghi nhớ Islamabad, Iran và Mỹ “tuyên bố chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự”. Một “thỏa thuận cuối cùng” sẽ “xác nhận việc chấm dứt vĩnh viễn chiến tranh trên tất cả các mặt trận”. Văn bản quy định thỏa thuận cuối cùng sẽ được Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc ủng hộ và phải được hoàn tất trong thời hạn tối đa 60 ngày, trừ khi hai bên nhất trí gia hạn.

Mỹ cam kết chấm dứt phong tỏa đường biển trong vòng 30 ngày, rút lực lượng khỏi khu vực gần Iran sau khi đạt “thỏa thuận cuối cùng”, đồng thời bắt đầu xây dựng gói tái thiết và phát triển dành cho Iran trị giá ít nhất 300 tỷ USD.

Washington cũng nhất trí chấm dứt các biện pháp trừng phạt đối với Iran, miễn trừ cho hoạt động xuất khẩu dầu của nước này và cho phép Tehran tiếp cận các khoản tiền đang bị phong tỏa.

Về phần mình, Iran cam kết rà phá thủy lôi tại eo biển Hormuz và cho phép tàu thuyền đi qua “không thu phí” trong 60 ngày.

Tehran đồng thời tái khẳng định không tìm cách sở hữu vũ khí hạt nhân và sẽ đàm phán về những vấn đề như hoạt động làm giàu urani. Các nội dung cụ thể sẽ được quy định trong “thỏa thuận cuối cùng” và được Liên hợp quốc ủng hộ.

Bản ghi nhớ Islamabad có đạt được mục tiêu?

Quang cảnh eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN phát

Mặc dù Bản ghi nhớ Islamabad do Mỹ và Iran công bố có một số khác biệt, nhưng phần lớn tranh cãi sau khi Bản ghi nhớ Islamabad được ký lại tập trung vào những vấn đề cơ bản, như đây là một thỏa thuận ngừng bắn hay một thỏa thuận lâu dài hơn, cũng như mỗi bên phải thực hiện những nghĩa vụ nào.

Không lâu sau, hai bên bắt đầu tranh cãi về việc toàn bộ thỏa thuận còn hiệu lực hay không. Đến ngày 27/6, Tổng thống Trump gọi các cuộc tấn công của Iran trong khu vực là “sự vi phạm ngu ngốc” đối với thỏa thuận. Iran đáp lại rằng các cuộc tấn công của Mỹ đã “vi phạm Điều 1 của Bản ghi nhớ”.

Ngày 7/7, ông Trump tuyên bố Bản ghi nhớ Islamabad đã “chấm dứt”. Mỹ sau đó tiếp tục tiến hành các cuộc tấn công nhằm vào Iran, trong đó có những mục tiêu mà Tehran cho là cơ sở hạ tầng dân sự, khiến ít nhất 50 người thiệt mạng.

Các quan chức Iran tuyên bố Mỹ đã “vi phạm và đình chỉ” toàn bộ cam kết, đồng thời Tehran cũng “tương tự đình chỉ tất cả các cam kết của mình”.

Kể từ đó, Mỹ chưa dỡ bỏ hoàn toàn các biện pháp trừng phạt đối với Iran. Tổng thống Trump cũng bác bỏ khả năng Washington chi tiền cho hoạt động tái thiết Iran.

Việc mở lại eo biển Hormuz cũng chưa trở thành hiện thực. Các quan chức Iran và Mỹ tiếp tục khẳng định quyền kiểm soát tuyến hàng hải chiến lược này.

Đầu tuần qua, Lầu Năm Góc cho biết quân đội Mỹ đã nổ súng vào một tàu chở hàng mang cờ Panama tại eo biển với lý do con tàu này “vi phạm lệnh phong tỏa của Mỹ đối với Iran”.

Giáo sư Mostafa Khoshcheshm thuộc Đại học Khoa học Ứng dụng tại Tehran nhận định lệnh ngừng bắn đã chấm dứt và trở nên không còn hiệu lực sau khi Mỹ không tuân thủ các điều khoản của Bản ghi nhớ Islamabad.

Theo ông Khoshcheshm, Tehran đặc biệt cho rằng Washington không thực hiện các cam kết về giải phóng tài sản của Iran, dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt, chấm dứt phong tỏa đường biển và yêu cầu Israel rút khỏi miền Nam Liban.

“Giờ đây, về mặt chính thức và trên giấy tờ, thời hạn đã kết thúc”, ông Khoshcheshm nói.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Mặc dù Bản ghi nhớ Islamabad hết hiệu lực ngày 17/8, nhưng ý nghĩa của thoả thuận này vẫn được hai bên nhìn nhận khác nhau.

Ngoại trưởng Araghchi ngày 14/8 cho biết nội dung trong Bản ghi nhớ Islamabad là “chấm dứt chiến tranh, chứ không phải một thỏa thuận ngừng bắn”, theo hãng thông tấn ISNA của Iran.

Ông nói thêm rằng do Mỹ đã vi phạm Bản ghi nhớ Islamabad và tiếp tục các cuộc tấn công, “không có lệnh ngừng bắn 60 ngày nào cần được gia hạn”.

Những thay đổi gần đây trong bộ máy an ninh quốc gia Iran cho thấy Tehran có thể có lập trường cứng rắn hơn trong các cuộc đàm phán sắp tới và ít sẵn sàng nhượng bộ hơn, đặc biệt về quyền kiểm soát eo biển Hormuz.

Đầu tháng này, cựu Tư lệnh Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) Mohsen Rezaei được bổ nhiệm làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran, cơ quan an ninh cấp cao nhất của nước này.

Theo các nhà phân tích, động thái này nhằm tăng cường phối hợp giữa các hoạt động quân sự và dân sự. Việc bổ nhiệm ông Rezaei cùng những thay đổi nhân sự cấp cao gần đây “cho thấy Iran tin rằng họ đang ở thế chiếm ưu thế”, ông Khoshcheshm nhận định.

Theo ông, nếu các cuộc đàm phán mới được nối lại, Iran nhiều khả năng sẽ đưa ra thêm các yêu cầu, từ chấm dứt chiến tranh tại Gaza, dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt và phong tỏa Yemen, cho đến yêu cầu Israel phi hạt nhân hóa.

Mỹ còn ít lựa chọn để gây sức ép

Về phía Mỹ, Tổng thống Trump và chính quyền của ông tiếp tục gia tăng những tuyên bố cứng rắn liên quan đến eo biển Hormuz và các biện pháp gây sức ép kinh tế đối với Iran.

Ngày 14/8, ông Trump tuyên bố Washington có kế hoạch chính thức tuyên bố eo biển Hormuz là lãnh thổ của Mỹ.

Cùng ngày, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết Washington sẽ áp dụng những biện pháp “chưa từng được thấy” đối với Iran.

Tuy nhiên, theo bà Barbara Slavin, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Stimson ở Washington, Mỹ không còn nhiều công cụ để Tổng thống Trump có thể sử dụng nếu muốn gia tăng sức ép đối với Tehran.

Kho tên lửa đánh chặn của Mỹ đã suy giảm, kho dự trữ dầu chiến lược bị rút bớt, trong khi các khí tài quân sự chủ chốt, trong đó có tàu sân bay, phải hoạt động trên biển lâu hơn nhiều tháng so với kế hoạch. Điều này khiến Washington còn ít lựa chọn quân sự để tiếp tục gây sức ép.

Về kinh tế, bà Slavin cho rằng Tehran đã cho thấy nước này cũng có khả năng gây thiệt hại cho nền kinh tế bằng cách làm gián đoạn hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz.

“Iran đang áp dụng lập trường cứng rắn vì cho rằng Mỹ không thực hiện bản cam kết. Họ đang khiến nền kinh tế quốc tế và Tổng thống Donald Trump chịu sức ép”, bà Slavin nhận định.

Theo bà Slavin, dù theo cách nào, Iran nhiều khả năng sẽ được bồi thường cho những tổn thất do chiến tranh gây ra và giành được quyền kiểm soát đáng kể đối với eo biển Hormuz.

Bà cho rằng cuộc xung đột này “sẽ được giải quyết thông qua một thỏa thuận, có thể là sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ, khi tác động đối với lá phiếu của cử tri sẽ ít hơn”.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Galibaf nói với các phóng viên tại Tehran rằng những nhượng bộ Iran giành được trong Bản ghi nhớ Islamabad là “nguồn tự hào và chiến thắng”.

“Tôi có thể nói với sự tin tưởng hoàn toàn rằng chúng ta thực sự đã giành chiến thắng trong cuộc chiến này, cả về quân sự lẫn chính trị”, ông Galibaf nói.

Có thể thấy Bản ghi nhớ Islamabad hết hiệu lực không đồng nghĩa cánh cửa đàm phán đã khép lại, song tương lai quan hệ Mỹ - Iran sẽ phụ thuộc vào khả năng hai bên thu hẹp những bất đồng và tìm được một khuôn khổ thỏa thuận mới.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc