Đàm phán Mỹ - Iran bế tắc, những vấn đề nào cản trở thỏa thuận?

Tàu thuyền di chuyển qua Eo biển Hormuz, gần thị trấn Khasab ở miền Bắc Oman. Ảnh: THX/TTXVN phát

Ngày 12/8, Tổng thống Mỹ Donald Trump một lần nữa khẳng định Mỹ đang “hoàn toàn kiểm soát” tuyến hàng hải chiến lược này. Tuy nhiên, Iran lập tức bác bỏ và tuyên bố sẽ không mở lại eo biển Hormuz cho đến khi các yêu cầu liên quan đến hành động quân sự của Mỹ, bồi thường và các biện pháp trừng phạt được đáp ứng.

“Những tuyên bố và bài đăng lặp đi lặp lại của các quan chức Mỹ rằng eo biển Hormuz không còn bị phong tỏa không thể thay đổi thực tế”, Cơ quan quản lý Eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) của Iran viết trên mạng xã hội X ngày 12/8.

Cơ quan này nhấn mạnh: “Eo biển Hormuz vẫn bị phong tỏa và sẽ không được mở lại cho đến khi các điều kiện của Iran được chấp thuận”.

Eo biển Hormuz là tuyến hàng hải chiến lược, nơi trong thời bình vận chuyển khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của thế giới. Việc kiểm soát và mở lại tuyến hàng hải này hiện trở thành một trong những vấn đề then chốt cản trở các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Iran.

Căng thẳng tại eo biển Hormuz

Các lực lượng Iran hiện ngăn những tàu không được nước này cho phép rõ ràng đi qua eo biển hẹp, nằm trong vùng biển thuộc chủ quyền của Iran và Oman.

Mặc dù Tổng thống Trump tuyên bố Mỹ kiểm soát eo biển Hormuz, lưu lượng tàu thuyền qua tuyến hàng hải quan trọng này đã giảm xuống mức thấp nhất trong một tuần do lệnh phong tỏa của Iran.

Trong khi đó, Mỹ đang tiến hành phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran tại khu vực trong và xung quanh eo biển. Ngày 11/8, lực lượng Mỹ nhắm mục tiêu vào một tàu treo cờ Panama tại Vịnh Oman mà Washington cho rằng đang trên đường tới một cảng của Iran và không đáp lại cảnh báo.

Ngày 13/8, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cho rằng Mỹ “từ lâu đã đưa ra những tính toán sai lầm do thất bại về tình báo”, trong đó có quyết định phát động chiến tranh với Iran cùng Israel và tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Tehran ngày 28/2.

Trong một bài đăng trên X, ông Araghchi nhận định những hành động của Washington tại eo biển Hormuz là “một tính toán sai lầm còn lớn hơn”.

“Điều tồi tệ hơn tin giả là thông tin tình báo giả”, ông nói.

Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi. Ảnh: IRNA/TTXVN phát

Ông Hojjatoleslam Hossein Taeb, Tư lệnh lực lượng bán quân sự Basij - tổ chức trực thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) - cũng khẳng định eo biển Hormuz “nằm dưới sự kiểm soát và quản lý của Iran”.

Theo hãng tin bán chính thức Fars của Iran, ông Taeb tuyên bố: “Ngày nay, các bạn có thể thấy Eo biển Hormuz nằm dưới sự quản lý và kiểm soát của Cộng hòa Hồi giáo Iran và đất nước chúng tôi vẫn tiếp tục con đường của mình trong điều kiện hoàn toàn an toàn. Người Mỹ đã chứng kiến sức mạnh của Cách mạng Hồi giáo”.

Iran và Oman tìm cách tháo gỡ vấn đề hàng hải

Iran cho biết nước này không đàm phán trực tiếp với Mỹ về eo biển Hormuz. Thay vào đó, Tehran đang trao đổi với Oman và đề xuất hai nước cùng tham gia quản lý eo biển trong tương lai.

Sau khi Iran và Mỹ ký kết bản ghi nhớ (MoU) ngày 17/6, theo đó Tehran cam kết duy trì hoạt động thông thương tại eo biển này trong 60 ngày, hai bên nhanh chóng nảy sinh bất đồng về quyền kiểm soát tuyến hàng hải và các tuyến đường mà tàu thuyền phải đi qua. Iran sau đó nổ súng vào một số tàu mà nước này cho rằng không đi theo tuyến được phép, dẫn tới giao tranh với Mỹ tái diễn.

Iran cũng bất đồng với Mỹ về việc Tehran có được phép thu phí đối với các tàu đi qua eo biển hay không. Vì vậy, eo biển Hormuz - vốn hoàn toàn mở cửa và cho phép tàu thuyền tự do qua lại trước khi Mỹ phát động chiến tranh với Iran - đã trở thành trở ngại chính đối với tiến trình đàm phán hòa bình rộng hơn.

Hiện các cuộc đàm phán giữa Iran và Oman tập trung giải quyết những bất đồng này.

Ngày 11/8, Qatar cho biết các cuộc đàm phán giữa Iran và Oman về eo biển đã đạt “giai đoạn tiến triển”.

“Với vai trò trung gian, chúng tôi muốn eo biển Hormuz được mở lại trong thời gian sớm nhất có thể”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar Majed al-Ansari nói trong một cuộc họp báo.

Các nhà đàm phán đang tìm kiếm một thỏa hiệp cho phép hoạt động vận tải thương mại được nối lại, đồng thời giải quyết những quan ngại về an ninh của cả Iran và Oman.

Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran cho biết các cuộc đàm phán với Oman tập trung vào việc “thiết lập các tuyến hàng hải an toàn cho tàu thuyền ra vào”, vừa “bảo đảm các quyền chủ quyền, vừa đáp ứng những yêu cầu về an ninh quốc gia của cả Iran và Oman”.

Tuần trước, Iran cho biết hai nước đã thống nhất về tọa độ của các tuyến hàng hải này.

Đàm phán hòa bình Mỹ - Iran đình trệ

Iran cho biết nước này không đối thoại trực tiếp với Mỹ vì Washington đã vi phạm MoU ngày 17/6 khi nối lại các cuộc tấn công nhằm vào Iran hồi tháng 7.

Hiện Pakistan đang nỗ lực làm trung gian cho các cuộc đàm phán hòa bình. Ngày 11/8, Islamabad cho biết đang tìm cách đưa Mỹ và Iran “ngồi vào bàn đàm phán”, trong bối cảnh Bộ trưởng Nội vụ Pakistan Mohsin Naqvi hội đàm với các quan chức cấp cao Iran tại Tehran.

Tháng 4, Mỹ và Iran đã tiến hành đàm phán trực tiếp tại Islamabad, với sự tham dự của Phó Tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf. Ngày 17/6, hai bên ký MoU từ xa, dự kiến mở đầu cho tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày.

Tuy nhiên, nhiều bất đồng khiến tiến trình này không thể thực sự bắt đầu và các cuộc đàm phán sau đó đình trệ.

Ông Alan Eyre, chuyên gia ngoại giao tại Viện Trung Đông ở Washington, nói hồi đầu tháng rằng các cuộc đàm phán quan trọng duy nhất đang diễn ra hiện nay là giữa Iran và Oman về eo biển Hormuz.

Theo ông Eyre, Iran cho rằng việc đối thoại trực tiếp không mang lại nhiều ý nghĩa vì nước này “không thể dựa vào bất cứ điều gì Mỹ nói”.

Đề cập đến khả năng hai bên nối lại đàm phán trong tương lai, bà Negar Mortazavi, chuyên gia cao cấp tại Trung tâm Chính sách Quốc tế có trụ sở tại Mỹ, cho rằng câu hỏi then chốt là liệu những tuyên bố cứng rắn từ cả hai phía nhằm “mở đầu cho các lập trường đàm phán hay là những lằn ranh đỏ thực sự”.

“Nếu cả hai bên sẵn sàng thỏa hiệp, vẫn còn một con đường để chấm dứt xung đột và mở lại eo biển. Nếu không, eo biển Hormuz có thể tiếp tục bị hạn chế hoạt động, trong khi cuộc đối đầu có nguy cơ trở thành một cuộc xung đột kéo dài và không có hồi kết khác tại Trung Đông”, bà Mortazavi nói.

Những yêu cầu nào đang cản trở thỏa thuận?

Hình ảnh từ vệ tinh Terra của NASA về eo biển Hormuz. Ảnh tư liêui: The Gulf News/TTXVN

Cuối tuần trước, Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran đưa ra những điều kiện mà Tehran cho rằng Mỹ phải đáp ứng trước khi Eo biển Hormuz có thể được mở cửa hoàn toàn.

Sáu điều kiện gồm chấm dứt các mối đe dọa của Mỹ nhằm vào Iran và những hành động mà ông Zolghadr mô tả là xúc phạm các giá trị quốc gia, tôn giáo của Iran; chấm dứt vĩnh viễn các cuộc tấn công nhằm vào Iran và các đồng minh của nước này tại Liban, Palestine, Yemen và Iraq; dỡ bỏ phong tỏa hải quân của Mỹ và rút các lực lượng hải quân, không quân khỏi khu vực xung quanh Iran; bồi thường thiệt hại do hai cuộc “chiến tranh áp đặt” mà ông Zolghadr đề cập; dỡ bỏ các biện pháp trừng phạt; và giải phóng vô điều kiện các tài sản của Iran đang bị phong tỏa.

Phát biểu với các phóng viên tại Nhà Trắng ngày 10/8, Tổng thống Trump cho biết chính quyền của ông sẽ yêu cầu Iran thanh toán cho 50 năm thiệt hại do nước này gây ra, coi đây là phản ứng trước những yêu cầu từ Tehran.

Theo ông Trump, khoản thanh toán sẽ bao gồm những tổn thất liên quan đến quân nhân Mỹ thiệt mạng trong khu vực cũng như những người biểu tình dân sự tại Iran. Ông cho rằng 52.000 người đã thiệt mạng tại Iran trong 4 tháng qua.

Ngày 13/8, phóng viên Tohid Assidi của Al Jazeera dẫn lời các nhà quan sát cho biết Iran đang tập trung vào hai vấn đề chính. Thứ nhất là các bảo đảm an ninh mà Iran yêu cầu, nhằm bảo đảm rằng một thỏa thuận đạt được có thể mở đường cho một giai đoạn ổn định tại nước này.

“Thứ hai là các vấn đề kinh tế, chủ yếu thể hiện qua yêu cầu Mỹ dỡ bỏ phong tỏa hải quân và đình chỉ các biện pháp trừng phạt. Đây là những yêu cầu then chốt từ phía Iran”, ông nói.

Bất chấp những tuyên bố cứng rắn của Tổng thống Trump, các nhà phân tích nói rằng Mỹ có thể phải nhượng bộ một số yêu cầu của Iran trong bối cảnh sức ép trong nước gia tăng, buộc Washington phải tránh một vòng leo thang mới.

Truyền thông Mỹ cho biết những lo ngại về việc kho dự trữ đạn dược phòng thủ đang suy giảm là một trong những yếu tố góp phần khiến Tổng thống Trump không thực hiện các cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran như từng cảnh báo.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc (tổng hợp)