“Bình thường mới” ở eo biển Hormuz

Sau nhiều tháng khủng hoảng, eo biển Hormuz đang đứng trước khả năng trở thành một “bình thường mới” của thị trường năng lượng và an ninh Trung Đông. Ảnh: Bloomberg.

Hormuz từ điểm nghẽn năng lượng thành công cụ quyền lực của Iran

Trong nhiều thập kỷ, eo biển Hormuz được nhìn nhận trước hết như một “điểm nghẽn” của thị trường năng lượng toàn cầu. Nhưng cuộc khủng hoảng hiện nay đang làm thay đổi cách nhìn đó. Nếu trước đây Iran chủ yếu được cho là có khả năng gây gián đoạn hoạt động hàng hải qua Hormuz, thì giờ đây Tehran đang tìm cách biến vị trí địa lý chiến lược này thành một công cụ quyền lực, cho phép nước này tác động trực tiếp tới dòng chảy năng lượng và hoạt động thương mại quốc tế.

Diễn biến mới nhất cho thấy mức độ kiểm soát mà Iran tuyên bố đang nắm giữ đã vượt xa một lời đe dọa phong tỏa đơn thuần. Ngày 13/8, Reuters dẫn lời người đứng đầu lực lượng Basij của Iran, Hossein Taeb, khẳng định eo biển Hormuz nằm dưới “sự kiểm soát và quản lý” của Iran. Các chỉ huy quân sự Iran cũng tuyên bố tàu thuyền không thể đi qua eo biển nếu không có sự chấp thuận của Tehran. Trong khi đó, Mỹ lại đưa ra tuyên bố trái ngược, cho rằng Washington đang kiểm soát tuyến hàng hải này.

Điều đáng chú ý nằm ở khoảng cách giữa quyền kiểm soát trên thực tế và quyền kiểm soát được quốc tế thừa nhận. Iran không nhất thiết phải kiểm soát tuyệt đối mọi mét vuông của eo biển để tạo ra ảnh hưởng. Chỉ cần khiến các hãng vận tải, chủ tàu, doanh nghiệp bảo hiểm và các nhà xuất khẩu năng lượng phải tính đến nguy cơ bị can thiệp, tấn công hoặc giữ lại khi đi qua Hormuz, Tehran đã có thể tạo ra một mức độ chi phối đáng kể đối với tuyến đường này.

Theo Alan Eyre, cựu nhà ngoại giao Mỹ và chuyên gia về Iran, chiến lược của Tehran hiện nay là sử dụng Hormuz như một công cụ răn đe, nhằm gây sức ép buộc Washington phải thay đổi tính toán của mình. Nhận định này cho thấy Hormuz không còn chỉ là một “con tin” của cuộc xung đột, mà đang trở thành một quân bài mặc cả trong chiến lược của Iran.

Thực tế, Tehran cũng không nhất thiết phải đóng hoàn toàn Hormuz để đạt được mục tiêu. Một thỏa thuận cho phép tuyến đường được mở lại nhưng Iran vẫn giữ quyền giám sát hoặc kiểm soát một phần hoạt động hàng hải cũng đủ tạo ra một thực tế mới. Reuters ngày 8/8 cho biết thỏa thuận đang được Iran và Oman thúc đẩy vẫn chưa đồng nghĩa với việc Tehran lập tức mở cửa eo biển; vấn đề kiểm soát hoạt động hàng hải vẫn là một trong những điểm then chốt.

Nếu kịch bản đó trở thành hiện thực, Hormuz có thể vẫn “mở” về mặt hàng hải nhưng không còn hoàn toàn tự do về mặt chiến lược. Tàu thuyền có thể đi qua, nhưng các bên phải tính đến điều kiện của Iran; các nhà xuất khẩu phải điều chỉnh kế hoạch; còn thị trường năng lượng phải phản ứng trước từng tín hiệu từ Tehran.

Đó chính là bước chuyển quan trọng: Iran không cần đóng Hormuz để chứng minh quyền lực của mình. Chỉ cần khiến cả thế giới phải tính đến Iran mỗi khi một con tàu đi qua eo biển, Tehran đã có thêm một đòn bẩy địa chính trị đáng kể.

Các nước Vùng Vịnh và bài toán không có lối thoát

Nếu Iran đang tìm cách biến Hormuz thành một đòn bẩy chiến lược, thì các nước xuất khẩu năng lượng Vùng Vịnh cũng đang chạy đua để giảm bớt sự phụ thuộc vào tuyến đường này. Saudi Arabia, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và một số nước khác đã tăng cường sử dụng các đường ống, cảng biển và phương án vận chuyển thay thế để đưa dầu ra khỏi Vịnh Ba Tư mà không phải đi qua Hormuz.

Các nước xuất khẩu năng lượng Vùng Vịnh đang tăng cường sử dụng các đường ống, cảng biển và phương án vận chuyển thay thế để đưa dầu ra khỏi Vịnh Ba Tư mà không phải đi qua Hormuz. Ảnh: irananalytica.

Saudi Arabia có lợi thế lớn nhất trong số các nhà xuất khẩu Vùng Vịnh. Hệ thống đường ống Đông – Tây nối các mỏ dầu ở phía Đông với cảng Yanbu trên bờ Biển Đỏ cho phép nước này đưa dầu trực tiếp ra thị trường mà không cần qua Hormuz. Riyadh thậm chí đang xem xét mở rộng công suất tuyến đường ống này. UAE cũng có đường ống Abu Dhabi–Fujairah đưa dầu tới cảng Fujairah bên ngoài eo biển. Những cơ sở hạ tầng này đang trở thành “van an toàn” quan trọng trong bối cảnh rủi ro tại Hormuz gia tăng.

Tuy nhiên, quy mô của bài toán lớn hơn rất nhiều so với năng lực của những tuyến thay thế. Trước khủng hoảng, khoảng 20 triệu thùng dầu và các sản phẩm dầu mỏ mỗi ngày đi qua Hormuz, trong khi tổng công suất của các tuyến đường vòng hiện có chỉ đáp ứng được một phần lượng hàng hóa đó. DW nhận định, dù các tuyến thay thế có thể giúp hoạt động xuất khẩu năng lượng của Vùng Vịnh bớt dễ tổn thương, Hormuz vẫn rất khó được thay thế trong tương lai gần.

Điều này tạo ra một nghịch lý rất rõ. Các nước Vùng Vịnh càng đầu tư vào những tuyến đường khác, họ càng chứng minh rằng Hormuz là một điểm yếu chiến lược; nhưng họ càng nhận ra rằng việc loại bỏ hoàn toàn điểm yếu ấy là gần như không thể trong một sớm một chiều.

Vấn đề còn phức tạp hơn đối với khí tự nhiên hóa lỏng (LNG). Dầu có thể được chuyển một phần qua đường ống, nhưng LNG chủ yếu vẫn phải vận chuyển bằng tàu biển. Điều đó có nghĩa là với những quốc gia phụ thuộc nhiều vào xuất khẩu LNG như Qatar, bài toán thay thế Hormuz khó khăn hơn đáng kể so với Saudi Arabia hay UAE. Chính sự khác biệt về mức độ phụ thuộc này cũng khiến các nước Vùng Vịnh không thể có cùng một cách ứng phó với cuộc khủng hoảng.

Chuyên gia Krieg, được The New Arab dẫn lời, cho rằng việc các nước Vùng Vịnh thúc đẩy các tuyến xuất khẩu thay thế không nhằm biến Hormuz trở nên không còn quan trọng, mà chủ yếu là giảm đòn bẩy của Iran đối với eo biển này.

Nhận định này rất đáng chú ý, bởi nó cho thấy mục tiêu thực tế của các nước Vùng Vịnh không phải là “thoát khỏi Hormuz”, mà là thoát khỏi tình trạng bị Hormuz chi phối. Hai mục tiêu này hoàn toàn khác nhau.

Nói cách khác, Riyadh, Abu Dhabi hay Doha hiểu rằng họ không thể chỉ dựa vào một tuyến đường duy nhất và chờ đợi Iran thay đổi tính toán. Họ phải xây dựng thêm các lựa chọn: mở rộng đường ống, tăng năng lực cảng, điều chỉnh đội tàu, thay đổi phương thức giao hàng và đa dạng hóa thị trường. Nhưng ngay cả khi làm tất cả những điều đó, Hormuz vẫn sẽ giữ vị trí đặc biệt trong hệ thống năng lượng của Vùng Vịnh.

“Bình thường mới” – lựa chọn ít tồi tệ hơn chiến tranh

Điều khiến các nước Vùng Vịnh phải tính toán lại không chỉ là khả năng Iran duy trì ảnh hưởng đối với Hormuz, mà còn là cái giá phải trả nếu tìm cách thay đổi thực tế đó bằng sức mạnh quân sự. Sau nhiều tháng xung đột, một cuộc đối đầu mới giữa Mỹ và Iran không còn được nhìn nhận đơn thuần là cuộc chiến giữa hai nước. Nó có nguy cơ nhanh chóng lan tới chính những quốc gia mà Washington đang coi là đồng minh và đối tác tại Vùng Vịnh.

Đây là điều khiến Saudi Arabia, UAE và các nước Arab khác rơi vào một thế khó đặc biệt. Họ cần Hormuz được mở lại để khôi phục xuất khẩu dầu khí, nhưng đồng thời không muốn trở thành chiến trường trong một cuộc đối đầu mới. Một nguồn tin Vùng Vịnh nói Saudi Arabia cho rằng leo thang thêm chỉ mang lại “nhiều sự hủy diệt hơn” và Riyadh muốn Washington cho ngoại giao thêm cơ hội.

Các nhà xuất khẩu năng lượng Vùng Vịnh cho rằng sự kiểm soát của Iran đối với Hormuz gây gián đoạn hoạt động xuất khẩu dầu khí của khu vực. Nhưng họ cũng cho rằng lựa chọn còn lại – quay trở lại chiến tranh – sẽ tồi tệ hơn. Ảnh: WSJ.

Đây là một thay đổi đáng chú ý trong tính toán của các nước Vùng Vịnh. Mục tiêu trước mắt của họ không còn là giành lại một Hormuz hoàn toàn không có sự hiện diện của Iran, mà là ngăn cuộc khủng hoảng tiếp tục leo thang. Bởi nếu chiến tranh trở lại, những gì họ phải đối mặt không chỉ là gián đoạn xuất khẩu dầu khí, mà còn có thể là các cuộc tấn công vào cơ sở lọc dầu, cảng biển, đường ống và những hạ tầng năng lượng vốn là nền tảng của nền kinh tế khu vực.

Chính trong bối cảnh đó, một thỏa thuận mở lại Hormuz dù trao cho Iran một mức độ giám sát nhất định lại bắt đầu được nhìn nhận như phương án ít tồi tệ nhất. Reuters ngày 5/8 cho biết đề xuất do Iran và Oman thúc đẩy có thể trao cho Tehran quyền kiểm soát các tàu đi vào Vịnh qua Hormuz. Đây là một nhượng bộ lớn đối với Iran, nhưng cũng có thể tạo ra cơ chế để hoạt động vận tải được khôi phục mà không cần giải quyết ngay toàn bộ những bất đồng an ninh giữa Tehran và Washington.

Đáng chú ý, Wall Street Journal ngày 11/8 đã mô tả chính xác nghịch lý này: các nhà xuất khẩu năng lượng Vùng Vịnh ngày càng đi đến kết luận rằng sự kiểm soát của Iran đối với Hormuz có thể trở thành lâu dài, gây gián đoạn hoạt động xuất khẩu dầu khí của khu vực và nguồn cung năng lượng toàn cầu. Nhưng họ cũng cho rằng lựa chọn còn lại – quay trở lại chiến tranh – sẽ tồi tệ hơn. Các quan chức Vùng Vịnh không hài lòng với phương án đang được thảo luận, nhưng vẫn xem nó là lựa chọn tốt hơn một cuộc đối đầu quân sự tiếp diễn, bởi chiến tranh có thể đe dọa trực tiếp cơ sở hạ tầng năng lượng của các nước Arab.

Đây chính là điểm cốt lõi của “bình thường mới”. Nó không phải là trạng thái mà các nước Vùng Vịnh mong muốn, mà là trạng thái họ đang cân nhắc chấp nhận vì những lựa chọn khác đều có chi phí cao hơn.

Về mặt chiến lược, điều này cũng cho thấy Iran đã đạt được một thứ quan trọng hơn việc đơn thuần gây gián đoạn hoạt động hàng hải: Tehran đã khiến các đối thủ phải tính đến lợi ích và giới hạn của Iran trong chính những phương án giải quyết khủng hoảng. Nếu một thỏa thuận mở cửa Hormuz phải tính đến vai trò giám sát của Tehran, thì dù Iran không đạt được quyền kiểm soát tuyệt đối, nước này vẫn đã nâng vị thế của mình so với trước khi khủng hoảng xảy ra.

Có lẽ “bình thường mới” ở eo biển Hormuz không phải là một trạng thái mà các nước Vùng Vịnh mong muốn. Nhưng trong một môi trường mà lựa chọn thay thế có thể là chiến tranh, gián đoạn năng lượng và những tổn thất khó lường, một Hormuz vẫn hoạt động nhưng nằm dưới ảnh hưởng đáng kể của Iran có thể lại trở thành phương án ít tồi tệ nhất. Vấn đề là, một khi các bên bắt đầu thích nghi với thực tế đó, điều từng được xem là bất thường có thể dần trở thành bình thường. Và khi ấy, Hormuz sẽ không chỉ là nơi những con tàu đi qua. Nó sẽ trở thành biểu tượng cho một cán cân quyền lực mới ở Vùng Vịnh – nơi Iran đã có thêm một đòn bẩy mà các đối thủ của mình rất khó phớt lờ.

Bích Hồng

Nguồn: WSJ, Reuters, DW.