Nửa thế kỷ đi trước, mở đường

Thành phố Hồ Chí Minh nhìn từ hướng sông. (Ảnh: Thế Anh)

Đó là dấu ấn của một thành phố nhiều lần đi trước, nhiều lần mở lối, nhiều lần được Trung ương tin tưởng giao thử những cơ chế mới để từ đó rút ra kinh nghiệm cho phạm vi rộng lớn hơn. Nhìn lại chặng đường ấy, có thể thấy rất rõ một mạch chảy xuyên suốt. Hễ đất nước đứng trước yêu cầu phải tháo gỡ điểm nghẽn, phải tìm động lực mới, phải đổi cách nghĩ, đổi cách làm để đi lên, thì Thành phố Hồ Chí Minh thường là nơi được chọn để đi trước một bước. Từ thực tiễn sôi động của thành phố, nhiều cơ chế đã được hình thành, được kiểm nghiệm, được bổ sung và dần trở thành chất liệu quý cho công cuộc cải cách, đổi mới của cả nước.

Điều đó không đến từ may mắn. Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị đặc biệt, là đầu mối giao thương lớn, là nơi hội tụ đông dân cư, doanh nghiệp, nguồn lực và những chuyển động kinh tế sôi động nhất. Ở đâu nhịp sống phát triển mạnh mẽ hơn, ở đó những giới hạn của cơ chế cũ cũng hiện ra sớm hơn, rõ hơn và gay gắt hơn.

Trong những năm đầu sau giải phóng, khi cơ chế quản lý tập trung, quan liêu, bao cấp ngày càng bộc lộ nhiều bất cập, thì chính thực tiễn của thành phố đã góp phần đặt ra những câu hỏi mà tư duy quản lý cũ không thể né tránh. Từ sản xuất, phân phối, lưu thông hàng hóa cho đến tổ chức đời sống dân sinh, thành phố cho thấy một điều rất thật, rất gần với đời sống, nhưng có ý nghĩa mở đường. Muốn phát triển thì không thể để thực tiễn bị bó chặt quá lâu trong những khuôn khổ đã lạc hậu.

Bước vào thời kỳ đổi mới, vai trò đi đầu của Thành phố Hồ Chí Minh càng hiện rõ hơn. Thành phố là nơi sớm xuất hiện và phát triển mạnh khu vực kinh tế nhiều thành phần. Cũng từ đây, kinh tế tư nhân, doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, khu chế xuất, khu công nghiệp đã cho thấy sức sống và đóng góp ngày càng rõ rệt. Thực tiễn ấy không chỉ tạo thêm việc làm, của cải và nguồn thu cho ngân sách. Quan trọng hơn, nó góp phần làm thay đổi nhận thức về động lực của phát triển. Từ câu chuyện của Thành phố Hồ Chí Minh, có thể thấy ngày càng rõ rằng, đổi mới không chỉ là điều chỉnh một vài chính sách kinh tế, mà sâu xa hơn là tháo gỡ thể chế để giải phóng sức sản xuất, khơi thông nguồn lực xã hội, mở đường cho đầu tư, sáng tạo và khát vọng vươn lên.

Điều đáng nói là Trung ương không chỉ nhìn Thành phố Hồ Chí Minh như một địa phương lớn, mà còn nhìn thấy ở thành phố khả năng mở đường từ thực tiễn. Vì thế, trong nhiều giai đoạn, thành phố luôn được giao thí điểm những cơ chế mới về quản lý kinh tế, tài chính, ngân sách, đầu tư, đất đai, tổ chức bộ máy và cả quản trị đô thị. Mỗi cơ chế thí điểm như vậy đều mang trong nó hai tầng ý nghĩa. Một mặt, nó nhằm tháo gỡ những vướng mắc cụ thể để thành phố phát triển nhanh hơn, hiệu quả hơn. Mặt khác, quan trọng hơn, nó tạo ra cơ sở thực tiễn để Trung ương tổng kết, đánh giá, hoàn thiện và từng bước mở rộng thành kinh nghiệm chung cho cả nước.

Chính vì thế, suốt nửa thế kỷ qua, thành phố nhiều lần mang trên mình sứ mệnh mở đường từ thực tiễn. Thành phố đi trước không phải để nhận về những ưu ái riêng, mà để thử sức với cái mới trong điều kiện áp lực lớn nhất, đòi hỏi cao nhất. Cũng từ đó, thành phố giúp chứng minh điều gì là đúng, điều gì chưa ổn, điều gì cần tiếp tục sửa đổi. Khi một cơ chế mới vận hành hiệu quả ở Thành phố Hồ Chí Minh, giá trị của nó không dừng lại ở phạm vi thành phố, mà trở thành gợi ý quý cho cải cách ở tầm quốc gia. Khi một bất cập bộc lộ rõ ở Thành phố Hồ Chí Minh, đó cũng thường là tín hiệu cho thấy thể chế chung của cả nước cần được xem xét lại. Bởi vậy, nói Thành phố Hồ Chí Minh là đầu tàu không chỉ đúng ở nghĩa kinh tế, mà còn đúng ở nghĩa sâu hơn, đó là đầu tàu về thử nghiệm, về cải cách và về mở lối thể chế.

Điều này càng có ý nghĩa khi nhìn vào những yêu cầu phát triển của đất nước hôm nay. Cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền; chuyển từ tư duy quản lý nặng bao cấp sang tư duy Nhà nước kiến tạo phát triển; coi đổi mới sáng tạo, khoa học-công nghệ, chuyển đổi số và hạ tầng hiện đại là trụ cột của tăng trưởng mới… những điều này cần một thực tiễn đủ lớn để kiểm nghiệm. Và nhiều lần, Thành phố Hồ Chí Minh đã trở thành nơi đảm đương vai trò ấy. Thành phố không chỉ phản ánh nhu cầu đổi mới, mà còn góp phần chứng minh đổi mới phải đi theo hướng nào để có thể tạo ra chuyển biến thật trong đời sống phát triển.

Nửa thế kỷ qua cũng cho thấy một phẩm chất rất riêng của thành phố này. Càng trong khó khăn, nhu cầu đổi mới càng hiện ra rõ hơn. Càng trong sức ép, bản lĩnh dám nghĩ, dám làm càng bộc lộ mạnh hơn. Có lẽ chính điều đó làm nên sự tin tưởng đặc biệt của Trung ương đối với Thành phố Hồ Chí Minh. Giao thành phố đi đầu thực hiện thí điểm cơ chế mới không chỉ vì thành phố lớn, mà còn vì thành phố có truyền thống năng động, sáng tạo, có đội ngũ cán bộ từng nhiều lần chứng minh khả năng bám sát thực tiễn, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, có cộng đồng doanh nghiệp giàu sức bật và có sức dân mạnh mẽ. Những điều ấy tạo nên một nền tảng rất quan trọng để cái mới không chỉ dừng lại trên giấy, mà có thể đi vào cuộc sống, va đập với thực tiễn và trưởng thành từ thực tiễn.

Từ hành trình 50 năm ấy, có thể rút ra một nhận thức rất rõ. Mỗi bước phát triển mới của đất nước đều cần những địa bàn đủ năng lực để đi trước, thử trước và mở trước. Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang đảm nhận vai trò đó với tầm vóc ngày càng lớn hơn. Thành phố không chỉ phát triển cho riêng mình, mà còn góp phần mở lối cho cả nước. Vì vậy, mỗi thành công của Thành phố Hồ Chí Minh trong cải cách và đổi mới thể chế đều mang ý nghĩa rộng hơn ranh giới hành chính. Đó là thành công của tư duy phát triển mới, của bản lĩnh dám thay đổi và của niềm tin vào sức mạnh của thực tiễn.

Hôm nay, khi đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững, đổi mới sáng tạo và hội nhập sâu rộng, vai trò ấy của Thành phố Hồ Chí Minh càng trở nên quan trọng. Thành phố cần tiếp tục là nơi mở đường về thể chế, là nơi Trung ương có thể tin tưởng giao thử nghiệm những mô hình mới, những công cụ quản trị mới, những chính sách mới để tạo thêm động lực phát triển cho đất nước. Đó vừa là vinh dự, vừa là trách nhiệm lớn lao của một thành phố mang tên Bác.

Thạc sĩ Nguyễn Tuấn Anh Tổng Công ty Công nghiệp Sài Gòn