Góc nhìn văn hóa: Thành phố mang tên Bác - Khát vọng và trách nhiệm

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: Chúng ta phải xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh thành một siêu đô thị chiến lược, đa trung tâm, đa cực, có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế - Ảnh: Báo SGGP

Tên gọi thiêng liêng và chuẩn mực văn hóa của một đô thị đặc biệt

Năm mươi năm trước, quyết định của Quốc hội đặt tên thành phố Sài Gòn - Gia Định là Thành phố Hồ Chí Minh không đơn thuần là việc thay đổi địa danh hành chính. Như Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, đó là sự kết tinh của lòng biết ơn đối với Chủ tịch Hồ Chí Minh, là sự ghi nhận những cống hiến của vùng đất kiên cường trong đấu tranh giải phóng dân tộc, đồng thời gửi gắm niềm tin và trách nhiệm đối với một thành phố giữ vị trí đặc biệt của đất nước.

Chính vì vậy, giá trị lớn nhất của tên gọi "Thành phố Hồ Chí Minh" không chỉ nằm ở lịch sử mà còn ở những chuẩn mực văn hóa mà nó đặt ra cho hiện tại và tương lai. Khi khẳng định "đó không chỉ là niềm tự hào của lịch sử, mà còn là yêu cầu của hiện tại và tương lai", bài phát biểu đã nâng ý nghĩa của tên gọi từ biểu tượng trở thành động lực phát triển.

Dưới góc nhìn văn hóa, đây là cách tiếp cận rất đáng chú ý. Một đô thị lớn không thể chỉ phát triển bằng vốn đầu tư, hạ tầng hay công nghệ, mà cần được định hình bởi hệ giá trị. Thành phố mang tên Bác phải đi đầu trong đổi mới nhưng không đánh mất bản sắc; hiện đại nhưng vẫn nhân văn; giàu mạnh nhưng phải nghĩa tình; Hội nhập nhưng giữ vững lợi ích dân tộc. Đó không chỉ là yêu cầu quản trị mà còn là triết lý phát triển.

Bài phát biểu cũng gợi nhắc mạch nguồn văn hóa đặc biệt của thành phố khi nhắc đến Bến Nhà Rồng - nơi người thanh niên Nguyễn Tất Thành ra đi tìm đường cứu nước. Từ điểm khởi đầu của hành trình giải phóng dân tộc đến một thành phố mang tên Người là sự kết nối liền mạch giữa lịch sử, ký ức và tương lai. Điều ấy lý giải vì sao mỗi người dân thành phố hôm nay không chỉ đang sống trong một trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước mà còn đang gìn giữ một di sản tinh thần vô giá.

Đáng chú ý hơn, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm không chỉ nói về trách nhiệm của bộ máy lãnh đạo mà mở rộng trách nhiệm ấy đến từng người dân. Câu hỏi: "Việc mình làm hôm nay đã xứng đáng với Thành phố mang tên Bác chưa?" chính là lời nhắc nhở về đạo đức công dân trong thời đại mới. Đây là thông điệp mang tính văn hóa nhiều hơn là hành chính, bởi sự phát triển của một đô thị cuối cùng vẫn bắt đầu từ ý thức, trách nhiệm và khát vọng của mỗi con người.

Văn hóa tạo nên sức mạnh mềm cho đầu tàu kinh tế

Một điểm nổi bật trong bài phát biểu là cách nhìn nhận về vai trò đầu tàu kinh tế của Thành phố Hồ Chí Minh. Những con số về thu ngân sách vượt 800.000 tỷ đồng năm 2025, vị thế trung tâm tài chính, thương mại, khoa học - công nghệ hay động lực đổi mới sáng tạo đều được khẳng định mạnh mẽ. Tuy nhiên, điều đáng suy ngẫm là phía sau các chỉ số kinh tế ấy, Tổng Bí thư đặc biệt nhấn mạnh đến yếu tố con người và văn hóa.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định phía sau những thành tựu là "mồ hôi, trí tuệ, niềm tin của Nhân dân, doanh nghiệp, đội ngũ cán bộ, đảng viên và người lao động". Nghĩa là, động lực phát triển không chỉ đến từ vốn, công nghệ hay thể chế mà trước hết đến từ văn hóa lao động, tinh thần dám nghĩ, dám làm và niềm tin xã hội.

Có lẽ chính vì vậy mà khi nói về bản sắc Thành phố Hồ Chí Minh, bài phát biểu dành nhiều dung lượng để khắc họa những giá trị như cởi mở, bao dung, hào sảng, nghĩa tình, nhân ái và sáng tạo. Đó là những phẩm chất đã được hình thành qua nhiều thế hệ cư dân từ khắp mọi miền đất nước hội tụ về đây lập nghiệp.

Trong đại dịch COVID-19 hay những giai đoạn khó khăn của nền kinh tế, tinh thần nghĩa tình ấy càng được chứng minh bằng hàng nghìn hoạt động thiện nguyện, chăm lo người nghèo, người lao động nhập cư, trẻ em và các nhóm yếu thế. Chính chiều sâu nhân văn đó đã tạo nên sức chống chịu đặc biệt của thành phố trước những biến động lớn.

Đây cũng là điểm khác biệt giữa tăng trưởng kinh tế thuần túy với phát triển bền vững. Một thành phố có thể giàu lên nhanh chóng nhờ đầu tư, nhưng để trở thành đô thị đáng sống, trung tâm hội nhập quốc tế có sức hút lâu dài thì văn hóa mới là nền móng.

Điều này càng thể hiện rõ trong sáu nhiệm vụ trọng tâm mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm giao cho thành phố. Dù nói về chuyển đổi số, trung tâm tài chính quốc tế, đô thị đa trung tâm hay đổi mới mô hình tăng trưởng, đích đến cuối cùng vẫn là nâng cao chất lượng sống của người dân. Người dân phải được hưởng giao thông thuận tiện hơn, bệnh viện tốt hơn, trường học tốt hơn, nhiều không gian xanh và không gian văn hóa hơn. Đó là quan điểm phát triển lấy con người làm trung tâm, cũng chính là tinh thần xuyên suốt trong tư tưởng Hồ Chí Minh.

Trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh mở rộng không gian phát triển sau sắp xếp đơn vị hành chính, mục tiêu xây dựng một siêu đô thị chiến lược có sức cạnh tranh khu vực và quốc tế càng đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa kinh tế và văn hóa. Một trung tâm tài chính có thể được xây dựng trong vài năm, nhưng bản sắc đô thị phải được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Công nghệ có thể thay đổi rất nhanh, nhưng niềm tin của người dân và văn hóa quản trị mới là yếu tố quyết định sức sống lâu dài.

Thông điệp cuối cùng của bài phát biểu vì thế không chỉ hướng tới những mục tiêu tăng trưởng hay các chỉ tiêu phát triển. Đó còn là khát vọng để tên gọi Hồ Chí Minh ngày càng tỏa sáng bằng thành tựu, bằng văn hóa, bằng con người và bằng trách nhiệm đối với Tổ quốc.

Nửa thế kỷ đã qua, Thành phố Hồ Chí Minh đã chứng minh mình là đầu tàu kinh tế của cả nước. Nhưng như tinh thần bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, giá trị lớn nhất của đầu tàu ấy không nằm ở những con số tăng trưởng, mà ở khả năng mở đường, lan tỏa và truyền cảm hứng cho cả nước bằng một mô hình phát triển hài hòa giữa kinh tế, văn hóa và con người. Đó cũng chính là con đường để thành phố mãi mãi xứng đáng với tên gọi thiêng liêng - Thành phố mang tên Bác.

V.X.B

Vũ Xuân Bân