Nới lỏng xuất khẩu vũ khí - Bước ngoặt chính sách của Tokyo

Việc cho phép xuất khẩu vũ khí được kỳ vọng sẽ thúc đẩy ngành công nghiệp quốc phòng của Nhật Bản, mở rộng thị trường, nâng cao năng lực sản xuất và tạo nguồn thu bổ sung trong bối cảnh chi tiêu quân sự gia tăng. Ảnh: TASS

Điều chỉnh chính sách an ninh

Về mặt thể chế, chính phủ Nhật Bản thiết lập khuôn khổ phân loại rõ ràng giữa “vũ khí” và “phi vũ khí”. Nhóm thứ nhất bao gồm các nền tảng chiến đấu như tàu chiến, tên lửa, xe tăng; trong khi nhóm thứ hai là các hệ thống hỗ trợ như radar, thiết bị bảo hộ và giám sát. Sự phân định này không chỉ mang tính kỹ thuật, mà còn tạo cơ sở pháp lý để mở rộng phạm vi xuất khẩu trong khi vẫn duy trì các cơ chế kiểm soát.

Theo quy định mới, việc xuất khẩu vũ khí sát thương vẫn chịu sự giám sát chặt chẽ, chỉ áp dụng đối với các quốc gia có thỏa thuận hợp tác quốc phòng và bảo mật thông tin với Nhật Bản. Đồng thời, mọi thương vụ phải được Hội đồng An ninh Quốc gia xem xét, bảo đảm yếu tố minh bạch và kiểm soát chính trị. Tuy nhiên, điểm đáng chú ý nằm ở việc bổ sung các điều khoản “ngoại lệ” dựa trên nhu cầu an ninh quốc gia. Điều này mở ra dư địa linh hoạt đáng kể, cho phép Tokyo có thể điều chỉnh chính sách tùy theo bối cảnh chiến lược cụ thể.

Xét về tiến trình lịch sử, động thái hiện nay là bước tiếp theo trong quá trình nới lỏng kéo dài nhiều năm. Sau Thế chiến II, Nhật Bản xây dựng chính sách quốc phòng dựa trên nguyên tắc kiềm chế, thể hiện qua Hiến pháp hòa bình năm 1947. Các quy định năm 1967 và 1976 đã gần như “đóng băng” hoàn toàn hoạt động xuất khẩu vũ khí. Tuy nhiên, từ năm 2014, Tokyo bắt đầu mở khóa từng phần, trước hết với các thiết bị phi sát thương. Giai đoạn 2023-2024 tiếp tục chứng kiến sự nới lỏng, đặc biệt trong các dự án hợp tác quốc tế. Quyết định mới năm 2026 đánh dấu việc hợp thức hóa xuất khẩu vũ khí sát thương trong một khuôn khổ pháp lý tương đối rõ ràng và có kiểm soát.

Động lực của sự điều chỉnh này xuất phát từ cả yếu tố an ninh lẫn kinh tế. Trong bối cảnh môi trường chiến lược khu vực ngày càng phức tạp, Nhật Bản đánh giá tình hình an ninh hiện nay là nghiêm trọng nhất kể từ sau Thế chiến II, thúc đẩy Tokyo phải tái định nghĩa các giới hạn tự áp đặt.

Song song với đó, yếu tố công nghiệp quốc phòng cũng đóng vai trò quan trọng. Trong nhiều thập niên, ngành công nghiệp quốc phòng Nhật Bản phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhu cầu nội địa, dẫn tới quy mô sản xuất hạn chế và chi phí cao. Việc mở cửa xuất khẩu được kỳ vọng sẽ tạo điều kiện mở rộng thị trường, tăng quy mô sản xuất, cải thiện hiệu quả kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng quốc phòng toàn cầu đang tái cấu trúc, đây cũng là cơ hội để Nhật Bản tham gia sâu hơn vào các mạng lưới công nghiệp quốc tế.

Ở góc độ chiến lược, xuất khẩu vũ khí được định hình như một công cụ gia tăng ảnh hưởng trong lĩnh vực an ninh. Thông qua việc cung cấp khí tài cho các đối tác “cùng chí hướng”, Nhật Bản không chỉ thúc đẩy lợi ích kinh tế mà còn củng cố các liên kết chiến lược, góp phần hình thành mạng lưới hợp tác an ninh rộng lớn hơn, đặc biệt tại khu vực Ấn Độ Dương-Thái Bình Dương.

Ngày 21/4, chính phủ Nhật Bản quyết định nới lỏng đáng kể các quy định xuất khẩu vũ khí. Ảnh: GI

Cân bằng giữa lợi ích và rủi ro

Việc dỡ bỏ các rào cản pháp lý mở ra cơ hội đáng kể cho ngành công nghiệp quốc phòng Nhật Bản, vốn sở hữu nền tảng công nghệ tiên tiến nhưng lâu nay bị hạn chế về thị trường. Các tập đoàn lớn như Mitsubishi Heavy Industries, Kawasaki Heavy Industries hay Mitsubishi Electric đã phát triển nhiều hệ thống vũ khí hiện đại, từ máy bay chiến đấu, tàu chiến đến các nền tảng điện tử quân sự.

Trong lĩnh vực hải quân, các tàu khu trục lớp Mogami, tàu ngầm hiện đại hay các tàu sân bay cải hoán từ lớp Izumo được đánh giá cao về công nghệ và khả năng tác chiến. Trên không, Nhật Bản không chỉ tham gia lắp ráp tiêm kích thế hệ 5 mà còn phát triển các chương trình chiến đấu cơ thế hệ mới. Ở lục quân, các hệ thống như xe tăng Type-10 hay các tổ hợp tên lửa tầm xa cho thấy năng lực nghiên cứu - phát triển đáng kể.

Những năng lực này tạo nền tảng để Nhật Bản tham gia thị trường vũ khí toàn cầu, vốn đang tăng trưởng mạnh do nhu cầu an ninh gia tăng. Các hợp đồng gần đây, như việc cung cấp tàu chiến cho Australia, hay các thỏa thuận hợp tác trong khuôn khổ chương trình phát triển máy bay chiến đấu thế hệ mới với châu Âu, cho thấy tiềm năng mở rộng hiện diện của Tokyo trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, triển vọng này không hoàn toàn thuận lợi. Nhật Bản phải đối mặt với sự cạnh tranh mạnh mẽ từ các nhà xuất khẩu truyền thống như Mỹ, cũng như các đối thủ mới nổi như Hàn Quốc. Chi phí sản xuất cao, quy mô sản xuất còn hạn chế và kinh nghiệm xuất khẩu chưa nhiều là những yếu tố có thể làm giảm sức cạnh tranh của sản phẩm Nhật Bản.

Ngoài ra, giới phân tích cho rằng, việc mở rộng xuất khẩu vũ khí kéo theo những hệ lụy địa chính trị phức tạp. Một mặt, động thái này giúp Nhật Bản tăng cường quan hệ với các đối tác, góp phần chia sẻ gánh nặng an ninh và thúc đẩy hợp tác quốc phòng trong khu vực. Mặt khác, nó cũng tiềm ẩn nguy cơ làm gia tăng căng thẳng và thúc đẩy xu hướng chạy đua vũ trang, đặc biệt trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược giữa các cường quốc ngày càng gia tăng.

Những phản ứng thận trọng từ một số quốc gia cho thấy các lo ngại về khả năng thay đổi cán cân an ninh khu vực. Việc Nhật Bản điều chỉnh chính sách quốc phòng có thể tạo ra hiệu ứng lan tỏa, khiến các nước khác xem xét lại định hướng quân sự của mình nhằm thích ứng với môi trường an ninh đang biến động.

Ở trong nước, quyết định này cũng gây ra sự chia rẽ trong dư luận. Một bộ phận công chúng lo ngại rằng việc mở rộng xuất khẩu vũ khí có thể làm suy giảm bản sắc hòa bình hậu chiến và kéo Nhật Bản gần hơn tới các xung đột quốc tế. Các câu hỏi về tính minh bạch, cơ chế kiểm soát và trách nhiệm sau xuất khẩu tiếp tục được đặt ra.

Một điểm đáng chú ý là khả năng mở rộng phạm vi áp dụng của chính sách trong tương lai. Dù hiện tại vẫn tồn tại các ràng buộc, việc thiết lập các điều khoản ngoại lệ và cơ chế linh hoạt cho thấy Nhật Bản đang xây dựng nền tảng pháp lý cho những lựa chọn chiến lược rộng hơn. Điều này có thể bao gồm cả việc tham gia sâu hơn vào các cấu trúc an ninh đa phương hoặc điều chỉnh các nguyên tắc cơ bản của chính sách quốc phòng.

Nhìn tổng thể, việc nới lỏng xuất khẩu vũ khí phản ánh sự chuyển dịch của Nhật Bản từ cách tiếp cận phòng thủ mang tính nguyên tắc sang hướng chủ động và thực dụng hơn. Đây được nhận định là sự điều chỉnh chiến lược có tác động lâu dài tới vai trò của Nhật Bản trong cấu trúc an ninh khu vực và toàn cầu.

Tuy vậy, thành công của bước đi này sẽ phụ thuộc vào khả năng cân bằng giữa mở rộng lợi ích và kiểm soát rủi ro. Nếu được quản lý hiệu quả, chính sách mới có thể giúp Nhật Bản củng cố vị thế và đóng góp vào ổn định khu vực. Ngược lại, nếu thiếu kiểm soát, nó có thể trở thành yếu tố làm gia tăng bất ổn trong một môi trường vốn đã nhiều biến động.

Hùng Anh (CTV)