Nhật Bản tạo bước ngoặt lớn với Hoàng gia sau gần 80 năm

Quốc hội Nhật Bản vừa chính thức thông qua sửa đổi Luật Hoàng thất (Imperial House Law), đánh dấu một trong những cải cách quan trọng nhất của chế độ Hoàng gia trong nhiều thập kỷ qua. Theo quy định mới, các nữ thành viên Hoàng thất sẽ được phép giữ nguyên thân phận hoàng tộc sau khi kết hôn với người ngoài Hoàng gia. Đồng thời, con cháu nam theo dòng nội của các nhánh Hoàng gia cũ cũng có cơ hội quay trở lại Hoàng thất thông qua hình thức nhận làm con nuôi.

Hoàng gia Nhật Bản vẫy tay chào những người chúc mừng tại Cung điện Hoàng gia ở Tokyo nhân dịp sinh nhật của Hoàng đế Naruhito, ngày 23 tháng 2 năm 2024. Từ trái sang phải là Công chúa Kako, Thái tử phi Kiko, Thái tử Akishino (Fumihito), Hoàng đế Naruhito, Hoàng hậu Masako và Công chúa Aiko. (Mainichi/Kenji Ikai)

Động thái này được kỳ vọng sẽ góp phần giải quyết tình trạng số lượng thành viên Hoàng gia Nhật Bản ngày càng suy giảm. Tuy nhiên, những vấn đề cốt lõi như quyền kế vị ngai vàng của phụ nữ hay cải cách toàn diện cơ chế kế vị vẫn chưa được đề cập trong lần sửa đổi này.

Ngày 17/7, Thượng viện Nhật Bản đã thông qua dự luật sửa đổi Luật Hoàng thất với đa số phiếu ủng hộ từ liên minh cầm quyền cùng một số đảng đối lập. Trước đó, dự luật đã được Hạ viện thông qua vào ngày 10/7, sau đó chuyển sang Thượng viện xem xét và hoàn tất quy trình lập pháp sau nhiều ngày thảo luận.

Dự luật được Chính phủ Nhật Bản xây dựng trên cơ sở đồng thuận giữa lãnh đạo hai viện Quốc hội cùng đại diện của 13 đảng phái chính trị.

Trong cuộc bỏ phiếu, liên minh cầm quyền gồm Đảng Dân chủ Tự do (LDP) và Đảng Công Minh (Komeito), cùng một số đảng như Đảng Dân chủ vì Nhân dân và Đảng Sanseito đã bỏ phiếu ủng hộ. Trong khi đó, Đảng Dân chủ Lập hiến - lực lượng đối lập lớn nhất - và Đảng Cộng sản Nhật Bản phản đối, chủ yếu do không đồng tình với quy định cho phép khôi phục thân phận Hoàng gia đối với hậu duệ nam của các nhánh Hoàng thất cũ.

Theo Luật Hoàng thất hiện hành, có hiệu lực từ năm 1947, nữ thành viên Hoàng gia khi kết hôn với người không thuộc Hoàng thất sẽ tự động mất tư cách hoàng tộc và trở thành công dân bình thường.

Quy định này đã khiến số lượng thành viên Hoàng gia liên tục giảm trong nhiều thập kỷ, gây áp lực lên việc thực hiện các hoạt động của Hoàng gia cũng như làm dấy lên lo ngại về tương lai của chế độ kế vị.

Với lần sửa đổi mới, điều khoản trên chính thức bị bãi bỏ. Từ nay, các nữ thành viên Hoàng gia sau khi kết hôn sẽ được quyền giữ nguyên địa vị hoàng tộc và tiếp tục thực hiện các nghĩa vụ, hoạt động của Hoàng gia.

Đối với những nữ thành viên hiện đang thuộc Hoàng thất, luật cũng quy định giai đoạn chuyển tiếp, cho phép họ tự quyết định có tiếp tục ở lại Hoàng gia hay lựa chọn rời khỏi Hoàng thất sau khi kết hôn. Nếu giữ thân phận hoàng tộc, họ vẫn sẽ chịu sự điều chỉnh của các quy định về đăng ký cư trú giống như công dân thông thường.

Một nội dung đáng chú ý khác của lần sửa đổi là việc thiết lập cơ chế để hậu duệ nam theo dòng nội của 11 nhánh Hoàng gia cũ được quay trở lại Hoàng thất thông qua hình thức nhận làm con nuôi.

Theo quy định mới, đối tượng đủ điều kiện phải là hậu duệ nam theo dòng nội của các gia tộc từng rời Hoàng gia trong cuộc cải cách năm 1947. Người được nhận nuôi phải từ 15 tuổi trở lên, chưa kết hôn và không có con.

Trong khi đó, người nhận nuôi chỉ có thể là thành viên Hoàng thất hiện nay, ngoại trừ Nhật hoàng, Hoàng hậu, Thượng hoàng, Thượng Hoàng hậu cùng vợ chồng Thái tử Akishino.

Hoàng đế và Hoàng hậu cùng con gái cả, Công chúa Aiko

Chính phủ Nhật Bản cho biết, trước khi bị loại khỏi Hoàng thất vào năm 1947, 11 nhánh Hoàng gia này đều có quyền kế vị ngai vàng. Vì vậy, việc cho phép hậu duệ của họ quay trở lại Hoàng thất được xem là có cơ sở lịch sử, đồng thời góp phần bổ sung nhân lực cho Hoàng gia trong bối cảnh số lượng thành viên ngày càng ít.

Mặc dù mở rộng đối tượng được gia nhập Hoàng thất, luật sửa đổi vẫn tách biệt rõ giữa tư cách thành viên Hoàng gia và quyền kế vị.

Theo đó, những người trở lại Hoàng thất theo diện con nuôi sẽ không được đưa vào thứ tự kế vị ngai vàng. Tuy nhiên, nếu sau này họ có con trai, những người con này vẫn có thể được hưởng quyền kế vị theo quy định hiện hành về dòng nam.

Trong quá trình thảo luận, Đảng Dân chủ Lập hiến nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng việc khôi phục địa vị Hoàng gia cho hậu duệ các nhánh cũ có thể khiến hệ thống Hoàng thất trở nên phức tạp hơn và không giải quyết tận gốc bài toán kế vị. Đảng này từng đề xuất loại bỏ các điều khoản liên quan đến chế độ nhận con nuôi nhưng không được Thượng viện chấp thuận.

Dù được đánh giá là bước đi quan trọng nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt thành viên Hoàng gia, lần sửa đổi Luật Hoàng thất này vẫn chưa đề cập đến những vấn đề nhận được nhiều sự quan tâm nhất, như việc cho phép nữ giới kế vị ngai vàng, công nhận nữ Thiên hoàng hay cải cách toàn diện cơ chế kế vị.

Trong các nghị quyết kèm theo sau khi luật được thông qua, Quốc hội Nhật Bản cũng yêu cầu Chính phủ tiếp tục nghiên cứu các giải pháp nhằm xây dựng một cơ chế kế vị ổn định và bền vững hơn trong tương lai. Điều này cho thấy tiến trình cải cách chế độ Hoàng gia Nhật Bản vẫn sẽ tiếp tục trong thời gian tới.

Hoài Thương