Nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung: Đừng chỉ thu thập thanh âm, hãy lưu giữ những giá trị văn hóa

Ca khúc “Đất nước hôm nay” (nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung) do NSND Quốc Hưng và ca sĩ Thu Hằng song ca trong chương trình nghệ thuật chính luận đặc biệt “Đường lên phía trước”

Với nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung, giá trị của chương trình Thanh âm Việt Nam – Giai điệu cuộc sống năm 2026 do Bộ VHTTDL tổ chức không chỉ nằm ở việc khơi gợi sự tham gia của cộng đồng, mà còn ở khả năng hình thành một “bộ nhớ âm thanh” có giá trị lâu dài cho các thế hệ sau.

Những thanh âm nhỏ, những câu chuyện lớn

Nếu được chọn một thanh âm đại diện cho Việt Nam, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung chọn tiếng “à ơi” trong lời ru của mẹ, của bà. Đó là âm thanh thân thuộc với nhiều người Việt, gắn với những năm tháng đầu đời, khi con người chưa biết nói, chưa biết đọc nhưng đã có thể cảm nhận nhịp điệu, hơi thở và tình thương qua lời ru.

Để rồi khi trưởng thành, đôi khi chỉ một tiếng “à ơi” cũng đủ đánh thức cả một miền ký ức.

Với nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung, lời ru không chỉ chứa đựng tình cảm gia đình mà còn là nơi tiếng Việt trở thành âm nhạc một cách tự nhiên.

Ngữ điệu, thanh điệu và cách ngân nga của lời nói hòa quyện vào giai điệu; trong đó có ca dao, hình ảnh con cò, cánh đồng, dòng sông, đạo lý gia đình và cả nỗi nhọc nhằn của người phụ nữ.

Mỗi vùng miền, mỗi cộng đồng lại có cách ru khác nhau, tạo nên sự phong phú trong cùng một mạch nguồn tình cảm.

Tình yêu dành cho lời ru cũng được nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung gửi gắm trong những sáng tác như Ru con, Tôi thương mẹ tôi, Cha mẹ tôi già. Dù hình thức thể hiện khác nhau, các ca khúc đều bắt nguồn từ mong muốn giữ lại thứ tình cảm gần gũi mà tiếng ru đã gieo vào anh từ thuở nhỏ.

Chia sẻ về thông điệp Mỗi người một giai điệu. Triệu người cùng tạo nên âm thanh Việt Nam của chương trình Thanh âm Việt Nam – Giai điệu cuộc sống năm 2026, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung bày tỏ sự trân trọng đối với tinh thần mở rộng không gian sáng tạo âm nhạc tới cộng đồng.

Bản thân nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung đến với sáng tác từ một nghề nghiệp khác, làm kinh tế, nghiên cứu và viết nhạc ngoài thời gian làm việc.

Từ trải nghiệm đó, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung hiểu ý nghĩa của một không gian mà những người yêu âm nhạc, kể cả người không được đào tạo chuyên nghiệp, vẫn có thể tham gia và đóng góp.

“Đất nước vươn mình” của nhạc sĩ Thành ung được NSƯT Đăng Dương thể hiện theo tính chất hành khúc

Theo nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung, âm nhạc dân gian vốn lớn lên từ đời sống cộng đồng. Lời ru, câu hò, điệu vè được truyền qua nhiều thế hệ; trong đời sống hôm nay, một chiếc điện thoại cũng có thể giúp ghi lại làn điệu, tiếng nhạc cụ hay nhịp lao động đang dần vắng bóng.

Khi đông đảo người dân cùng lắng nghe, ghi chép và lưu giữ, những chất liệu âm thanh có giá trị có thể được nhận diện đầy đủ hơn.

Đây là cơ hội để bổ sung những tư liệu mà các cuộc khảo sát chuyên môn khó bao quát hết, đồng thời khuyến khích mỗi người chủ động quan tâm đến âm thanh quanh mình.

Một người có thể hát lại câu ru của bà, người khác ghi lại tiếng rao trên phố hoặc kể câu chuyện đằng sau một bài hát cũ.

Những đóng góp tưởng như nhỏ bé ấy, nếu được tổ chức bài bản, không chỉ làm phong phú đời sống âm nhạc mà còn góp phần bồi đắp một công chúng biết lắng nghe và trân trọng di sản.

Tuy nhiên, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung cũng lưu ý cần phân biệt giữa sự tham gia của cộng đồng với sáng tạo nghệ thuật, giữa số lượng bài gửi và giá trị thực sự của tư liệu được lưu giữ.

Một bản thu quý không nhất thiết có nhiều lượt xem; một giai điệu được yêu thích trên mạng cũng chưa chắc có giá trị tư liệu hoặc chất lượng nghệ thuật tương ứng.

Vì vậy, sau bước khơi gợi phong trào, chương trình cần có khâu chọn lọc, thẩm định và hỗ trợ phát triển những chất liệu, tác phẩm thực sự có giá trị.

Theo nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung, một thanh âm bình dị chỉ trở thành chất liệu nghệ thuật khi người sáng tạo tìm thấy trong đó ý nghĩa, cảm xúc và hình thức biểu đạt phù hợp.

Những sáng tác về Hà Nội của nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung như Hà Nội cũ, Cà phê phố, Trà đá vỉa hè, Xích lô đón dâu, Thanh âm Hà Nội cho thấy sự quan tâm đến những âm thanh đời thường.

Tiếng rao đêm, tiếng đồng hồ hay tiếng chuông xe đạp tự thân là âm thanh của cuộc sống, nhưng khi gợi lại một con phố, một người thân hay một quãng đời đã qua, chúng trở thành chất liệu của ký ức và cảm xúc.

Dẫu vậy, ký ức và sự chân thành mới chỉ là điểm khởi đầu. Để hình thành tác phẩm, người sáng tác còn phải lựa chọn, tổ chức tiết tấu, giai điệu, hòa âm và cấu trúc.

Trong Đất ơi nở hoa, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung sử dụng tiếng đàn bầu ở phần mở đầu như một gợi nhắc về nguồn mạch dân gian. Âm sắc này góp phần định hình ý nghĩa và không khí tác phẩm, chứ không đơn thuần là nét trang trí mang màu sắc dân tộc.

Xây dựng “bộ nhớ âm thanh” cho các thế hệ sau

Hà Nội là nơi nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung mang theo hai lớp thanh âm: cái cũ của ký ức và cái mới của hơi thở đô thị hiện đại.

Hà Nội cũ, Hà Nội mới trong sáng tác của Nguyễn Thành Trung

Trong ký ức của nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung có tiếng trống, tiếng chuông chùa, những buổi chiều trên đê. Lớn lên giữa phố phường, anh còn quen với tiếng rao, tiếng chuông xe đạp, tiếng chổi tre của người công nhân môi trường trong đêm.

Hai thế giới âm thanh ấy không tách rời mà cùng tạo nên cảm nhận về một Hà Nội vừa cổ kính, vừa biến đổi từng ngày.

Năm 2024, nhân kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung sáng tác Thanh âm Hà Nội như lời cảm ơn thành phố, đồng thời viết Cô đơn giữa Hà Nội để diễn tả khoảng lặng giữa đời sống đô thị.

Điều khiến nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung xúc động không chỉ là vẻ đẹp của những thanh âm quen thuộc, mà còn là cảm giác tiếc nuối khi một số âm thanh đang dần biến mất.

Từ mối quan tâm đó, nếu tham gia chương trình, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung muốn đóng góp theo hai hướng: một tác phẩm sáng tác và những tư liệu âm thanh nguyên gốc.

Bên cạnh ca khúc Ru con, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung mong có điều kiện ghi lại lời ru theo làn điệu Bắc Bộ qua giọng hát của các bà, các mẹ ở quê mình.

Bản ghi nguyên gốc, theo nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung, có giá trị riêng bởi lưu giữ được cách nhả chữ, luyến láy, nhịp thở và hoàn cảnh diễn xướng của người hát, khác với một ca khúc lấy cảm hứng từ lời ru.

Nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung cũng muốn xây dựng một bản đồ âm thanh nhỏ của Hà Nội, gồm tiếng rao, tiếng chợ sớm, tiếng chuông xe, tiếng tàu qua cầu Long Biên.

Những âm thanh này không chỉ gợi cảm hứng sáng tác mà còn cần được lưu giữ như tư liệu độc lập, kèm địa điểm, thời điểm và câu chuyện cụ thể.

Nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung cho rằng ý nghĩa lớn nhất của việc ghi lại âm thanh đời sống một cách hệ thống là tạo ra một “bộ nhớ âm thanh” cho tương lai.

Tiếng rao, tiếng làng nghề, nhịp lao động hay lối hát địa phương có thể biến mất trước khi con người kịp nhận ra. Lưu giữ kịp thời là việc đáng làm, nhưng chỉ khi được tổ chức có hệ thống, tư liệu mới thực sự hữu ích.

Đối với người sáng tác, đây là nguồn chất liệu để tìm hiểu và sáng tạo bằng ngôn ngữ của thời đại mình.

Với người nghiên cứu, tư liệu cho phép đối chiếu âm thanh với cộng đồng thực hành, không gian văn hóa và lịch sử biến đổi.

Từ góc nhìn thương hiệu địa phương, bản sắc âm thanh riêng của mỗi vùng còn có thể góp phần làm giàu trải nghiệm điểm đến, giáo dục di sản và phát triển sản phẩm văn hóa.

Để Ngân hàng giai điệu Việt Nam phát huy giá trị, nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung đề xuất cần phân biệt rõ âm thanh môi trường, làn điệu dân gian, tác phẩm âm nhạc và bản ghi biểu diễn; đồng thời ghi đầy đủ thông tin về người cung cấp, người trình diễn, địa điểm, hoàn cảnh thu âm, chất lượng và nguồn gốc tư liệu.

Đặc biệt, việc lưu giữ và khai thác phải tôn trọng quyền của tác giả, nghệ sĩ và cộng đồng nắm giữ di sản, có quy định rõ về tiếp cận, sử dụng và khai thác thương mại.

Nhạc sĩ Nguyễn Thành Trung kỳ vọng chương trình sẽ có bước tiếp nối sau cuộc thi, với hội đồng chuyên môn thẩm định dữ liệu, cơ chế mở cho nhà trường và giới nghiên cứu, cùng con đường hỗ trợ những tác phẩm triển vọng đi vào biểu diễn, sản xuất và đời sống.

Bởi sau cùng, điều cốt yếu không phải thu được bao nhiêu thanh âm, mà là giữ được bao nhiêu giá trị từ những thanh âm ấy.

NHẬT HUY