Dù đi xa, di sản học thuật và tấm lòng thầy Nguyễn Lộc mãi ở lại!

Tin thầy Nguyễn Lộc qua đời lan nhanh trong một buổi chiều chủ nhật cuối tháng 10. Nỗi buồn cũng lan nhanh trong những người giảng dạy, nghiên cứu Ngữ văn. Với nhiều thế hệ sinh viên ngành Văn từ Bắc đến Nam, GS - Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Lộc là người thầy uyên bác và nhân hậu.

Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Lộc (hàng đầu, thứ hai từ phải sang) cùng các đại biểu dự hội nghị về công tác tuyển sinh năm 2005-2006. Ảnh: TƯ LIỆU

Trong giới học thuật, thầy là chuyên gia nghiên cứu hàng đầu về văn học cổ điển Việt Nam và nghệ thuật hát bội. Với Trường Đại học Văn Hiến, thầy là một trong những người đặt nền móng xây dựng, là Hiệu trưởng đầu tiên của ngôi trường đến nay gần 30 năm tuổi.

1. Tôi được học thầy từ năm 1993 khi học chương trình Cao học cùng với các thầy khác như GS Hoàng Như Mai, GS Nguyễn Đăng Mạnh, GS Lê Trí Viễn, GS Nguyễn Văn Hạnh, GS Huỳnh Như Phương…

Những bài giảng của thầy nhất quán với hướng nghiên cứu đề cao chủ nghĩa nhân văn, tinh thần nhân đạo trong văn học cổ Việt Nam. Thầy nói về Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương, về Truyện Kiều, Chinh phụ ngâm… bằng sự chiêm nghiệm cuộc đời sâu sắc, bằng sự dẫn dắt khoa học, mực thước mà chân tình, ấm áp.

Nói như GS Huỳnh Như Phương, thầy Nguyễn Lộc là “Người góp phần lưu giữ hồn văn chương dân tộc”, là “Nhà nghiên cứu hàng đầu về văn học cổ điển”, “Nhà giáo mẫu mực trong ngành đào tạo Ngữ văn”.

Cả cuộc đời thầy dành cho văn học cổ điển và giáo dục.

Nhà giáo Nguyễn Lộc (thứ ba từ trái sang) chủ trì hội nghị trao đổi khoa học trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học xã hội. Ảnh: VHU

Những năm 1990, khi được học Cao học, phần lớn chúng tôi vẫn khó khăn. Tôi nhớ có lần thầy Hoàng Như Mai bệnh khi ra dạy tại Nha Trang. Cả lớp lo lắng nhưng chỉ nấu được chút cháo cho thầy, mua cho thầy mấy quả trứng gà, mà đến đó còn ngồi quây quần bên giường bệnh nghe thầy giảng.

Có lần mấy anh chị trong lớp rủ đến thăm thầy Nguyễn Lộc tại nhà của thầy ở Gò Vấp (TPHCM). Chúng tôi lạc đường, hỏi thăm mãi mới tới nơi.

Cô Ý Nhi, vợ thầy (là nhà thơ Ý Nhi, con gái của GS Hoàng Châu Ký, nhà soạn tuồng và nghiên cứu về tuồng nổi tiếng) đãi cả bọn món bê thui xứ Quảng mà chúng tôi nhớ mãi.

Sau này dù đến quán bê thui Cầu Mống (tại Quảng Nam) thưởng thức nhiều lần, tôi cũng không quên hương vị, cảm giác ngon đặc biệt như một buổi chiều được ăn ở nhà thầy cô.

2. Làm sao quên được khuôn mặt và nụ cười đôn hậu, ánh mắt hiền từ của thầy khi dạy, khi trò chuyện với học trò. Cũng vì muốn tiếp nối sự nghiệp lớn của nhạc phụ nên từ những năm 80 thế kỷ trước, thầy Nguyễn Lộc dành tâm huyết cho việc sưu tầm, khảo cứu về nghệ thuật hát bội (tuồng).

Thầy đi đến nhiều nơi, tìm kiếm nhiều tài liệu và đã hoàn thành công trình nghiên cứu Nghệ thuật hát bội Việt Nam (xuất bản 1994), sau đó còn chủ biên công trình Từ điển nghệ thuật hát bội (xuất bản 1998).

Thầy Nguyễn Lộc (bìa trái) tham dự một hội nghị quốc tế. Ảnh: VHU

Năm 1996, khi chúng tôi tốt nghiệp cao học, đúng lúc thầy Nguyễn Lộc và thầy Hoàng Như Mai đang vận động thành lập Trường Đại học Văn Hiến. Cả hai thầy đều đề nghị tôi về tham gia giảng dạy, công tác tại đó.

Lúc bấy giờ, tôi chưa hề nghĩ mình sẽ Nam tiến, nhưng cái tên Văn Hiến từ đó đã có trong ký ức và niềm kính trọng, ngưỡng mộ của tôi dành cho hai thầy. Khi GS Hoàng Như Mai sáng lập Hội nghiên cứu, giảng dạy văn học TPHCM và làm Chủ tịch Hội thì thầy Nguyễn Lộc làm Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký đầu tiên của Hội.

Và như một cơ duyên mầu nhiệm nào đó, GS Huỳnh Như Phương, thầy hướng dẫn của tôi, cũng là học trò thầy Nguyễn Lộc, thông qua một người khác, giới thiệu tôi về công tác tại Trường Đại học Văn Hiến.

Ngày đầu tiên đến trường (cơ sở 13E Nguyễn Văn Linh - Campus HungHau), tôi ngồi thật lâu trước ghế băng dài trước sân, nhìn ra cổng trường, hướng nhà thầy Lộc và thầy Mai (đều ở Gò Vấp) âm thầm nghĩ đến hai thầy. Triết lý giáo dục “Thành Nhân trước thành Danh” của nhà trường có lẽ cũng xuất phát từ mong muốn của hai thầy và cái tên “Văn Hiến”.

3. Như trăm suối đổ ra sông, trăm sông đổ ra biển lớn, chúng tôi chính là những hạt cát may mắn được cuốn theo, được hưởng phúc trong sự nghiệp giảng dạy, nghiên cứu của thầy Nguyễn Lộc.

Cả một đời tận tụy, đóng góp cho sự nghiệp trồng người, có lẽ điều thầy luôn nhất quán hướng đến chính là giá trị con người, là văn hóa truyền thống của dân tộc. Những di sản học thuật, những tâm huyết thầy để lại không chỉ là những công trình nghiên cứu, giáo trình biên soạn công phu, mà còn là nhiều thế hệ học trò tiếp nối sự nghiệp của thầy, lòng nhân hậu của thầy.

Hôm nay, tiễn đưa thầy về miền mây trắng, nơi có các thầy Hoàng Như Mai, Lê Trí Viễn, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Hữu Tá…, nơi có các bậc tài danh Nguyễn Du, Nguyễn Gia Thiều, Đặng Trần Côn… và những tâm hồn văn chương đồng điệu, tôi nghẹn ngào gọi tên thầy từ ký ức thương yêu, từ lòng biết ơn chân thành của một đứa học trò luôn thấy mình chưa xứng đáng.

Cả một đời mẫu mực, thanh khiết, tận tâm nên bây giờ thầy Nguyễn Lộc cũng nhận được cả một trời thương yêu, kính trọng chân thành. Những quyển sách, những lời dạy, những gì thầy đã làm sẽ sống tiếp cuộc đời của thầy, nhiều hơn, lâu hơn 90 năm đã qua!

Cúi đầu tiễn biệt thầy Nguyễn Lộc!

NGUYỄN THỊ THU TRANG (Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Văn Hiến)