Nghịch lý lao động khi gần 1,6 triệu thanh niên '3 không'

Theo báo cáo mới của Cục Thống kê, Việt Nam ghi nhận gần 1,6 triệu thanh niên “3 không” (không có việc làm, không tham gia học tập và không tham gia đào tạo) trong quý I/2026, tăng 172.600 người so với quý trước và tăng 212.500 người so với cùng kỳ năm ngoái.

Xét trong dài hạn, từ khi dữ liệu bắt đầu được công bố năm 2023, quy mô nhóm này dao động quanh 1,3-1,6 triệu người, tương đương 10-12% tổng số thanh niên.

Năm 2023 duy trì ở mức tương đối ổn định (khoảng 1,4-1,5 triệu người), giảm nhẹ trong năm 2024 nhờ tác động của giai đoạn phục hồi sau đại dịch. Tuy nhiên, sang năm 2025, xu hướng đảo chiều khi tỷ lệ “3 không” tăng trở lại, đạt 11,5% trong quý III. Đến quý IV/2025, con số này giảm xuống còn 1,4 triệu người (10,2%), trước khi bật tăng trở lại lên gần 1,6 triệu người (11,4%) trong quý I/2026.

Diễn biến tăng - giảm đan xen nhưng biên độ ngày càng lớn cho thấy thị trường lao động vẫn thiếu ổn định, với các nhịp điều chỉnh ngắn hạn nhưng xu hướng chung chưa thực sự bền vững.

Tôi cho rằng điều này phản ánh khoảng trễ giữa yêu cầu ngày càng cao của thị trường việc làm và mức độ sẵn sàng của lực lượng lao động trẻ. Chúng ta đang phải đối mặt với một nghịch lý trên thị trường lao động: người trẻ thì nhiều, nhưng “ready-to-work” (tạm dịch: “sẵn sàng đi làm”) lại chẳng bao nhiêu.

Nếu nhìn theo hướng tích cực, đây chính là cơ hội để doanh nghiệp và hệ sinh thái nhân lực cùng nâng cấp. Tôi luôn nhìn nhận đây là câu chuyện của cả hệ sinh thái, đặt ra yêu cầu tái thiết cách phát triển nguồn nhân lực trẻ tại Việt Nam.

Thị trường thay đổi luật chơi

Dưới góc nhìn của tôi, tình trạng thanh niên “3 không” có cả nguyên nhân khách quan và chủ quan.

Ở phía thị trường, công nghệ, trí tuệ nhân tạo (AI) và các mô hình kinh doanh mới liên tục thay đổi luật chơi. Trong khi đó, hành trình từ học tập đến làm việc của nhiều người trẻ lại bị đóng khung bởi lối mòn sẵn có của những người đi trước.

Các chương trình hướng nghiệp, đào tạo cũng thiếu cập nhật những “điểm chạm thực tế”. Đó là những nhu cầu, mong đợi của doanh nghiệp ở thời điểm hiện tại. Điều này khiến các bạn trẻ bước vào thị trường với trạng thái chưa sẵn sàng.

Ở phía người trẻ, một số vẫn loay hoay, chưa rõ mình hợp gì, thiếu trải nghiệm thực tế, thiếu va chạm để hiểu bản thân. Song, trên thực tế, thế hệ trẻ nào cũng trải qua những trạng thái cảm xúc như vậy. Theo tôi, đây là một giai đoạn chuyển tiếp bình thường của mọi thế hệ thanh niên - những người vừa bước chân từ ghế nhà trường sang thị trường lao động.

Quan trọng hơn, điều này phản ánh việc chúng ta cần làm tốt hơn trong khâu kết nối 3 bên nhà trường - doanh nghiệp - gia đình để giúp người trẻ va chạm sớm, từ đó có cơ hội hiểu mình và cập nhật nhanh chóng sự biến động của một thế giới bất định.

Tình trạng thanh niên "3 không" có thể dẫn đến trạng thái mất nhịp, song vẫn có khả năng thay đổi. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Tình trạng thanh niên “3 không” tất yếu ảnh hưởng trực tiếp đến đơn vị sử dụng lao động. Với doanh nghiệp, bài toán hiện nay không còn là tuyển đủ người, mà là tìm đúng người và giúp họ phát triển nhanh nhất.

Trong bối cảnh phúc lợi tài chính có thể chưa đáp ứng được mong muốn, đây là yếu tố có khả năng giữ chân người lao động, gia tăng sự gắn bó. Điều này kéo theo việc phải đầu tư nhiều hơn vào đào tạo, trải nghiệm nhân viên và cả phương pháp quản lý.

Với người trẻ, nếu rời khỏi thị trường lao động trong một thời gian dài, việc mất nhịp học hỏi và phát triển là điều tất yếu. Tuy nhiên, theo góc nhìn của tôi, đây là vấn đề có thể sửa chữa, với điều kiện doanh nghiệp - nhà trường - người lao động cùng nhìn nhận và đầu tư để thay đổi.

Không cần hoàn hảo

Tôi cho rằng việc tìm kiếm một ứng viên hoàn hảo, có kiến thức chuyên môn, sở hữu kỹ năng mềm, có khả năng làm việc với con số và phù hợp với văn hóa doanh nghiệp, trong giai đoạn này không dễ dàng.

Vì vậy, doanh nghiệp cũng cần tự điều chỉnh các tiêu chí đánh giá, thay đổi tư duy từ “tuyển người” sang “xây dựng nguồn nhân lực”. Thay vì chỉ quan tâm đến bằng cấp, các công ty cần nhìn nhận khả năng học hỏi, thích nghi và thái độ làm việc của ứng viên, đặc biệt là người trẻ.

Bên cạnh đó, việc mở rộng các chương trình thực tập sinh để chủ động đào tạo tại doanh nghiệp cũng trở nên cần thiết. Việc này vừa giúp rút ngắn thời gian tìm ứng viên, vừa chuẩn bị cho một lứa nhân sự kế thừa có chuyên môn và hiểu văn hóa.

Với sự hỗ trợ từ phía doanh nghiệp, người trẻ có thể giảm thiểu tình trạng hoang mang khi bước chân vào thị trường lao động, tránh dẫn đến tình trạng “3 không”. Như vậy, đây có thể được xem là phương pháp mang lại lợi ích gián tiếp cho đơn vị sử dụng lao động.

Doanh nghiệp cũng nên xem reskilling (đào tạo lại) và upskilling (đào tạo nâng cao) là chiến lược dài hạn, không phải giải pháp tình thế, mang tính “chữa cháy”. Đầu tư vào chương trình đào tạo, nâng cấp kĩ năng cho nhân viên là điều đặc biệt cần thiết, nhất là trong bối cảnh cuộc sống thay đổi nhanh như hiện nay. Đây cũng có thể tạo thành lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp trong 3-5 năm tới.

Ngoài ra, đầu tư vào trải nghiệm nhân viên, mang đến ý nghĩa công việc một cách rõ ràng cũng là một cách để thu hút nhân tài trẻ. Người trẻ ngày nay chọn môi trường để trưởng thành, không chỉ cần một công việc.

Thanh niên "3 không" cần bắt đầu từng bước nhỏ, không ngại các vị trí công việc thực tập sinh, part-time hoặc freelance. Ảnh minh họa: Phương Lâm.

Theo quan điểm của tôi, tuổi trẻ của ai cũng có giai đoạn hoang mang. Để tránh “trượt dài” trong tình trạng không làm, không học và không đào tạo, người lao động trẻ có thể áp dụng những phương pháp sau:

Thứ nhất, các bạn cần hiểu mình trước khi tìm kiếm công việc. Người trẻ nên dành thời gian nhìn lại bộ kỹ năng của bản thân và định hướng trong 3-6 tháng tới. Chỉ khi rõ mình, các quyết định mới có thể nhanh chóng và chính xác.

Thứ hai, việc lựa chọn một hướng đi đủ tốt thay vì chờ “đúng đam mê” cũng có thể là một giải pháp hiệu quả, giải quyết tình trạng mắc kẹt vì chờ đợi một cơ hội việc làm hoàn hảo. Trên thực tế, đam mê thường đến sau trải nghiệm. Vì thế, người trẻ hoàn toàn có thể chọn một hướng đi hợp lý để bắt đầu, rồi điều chỉnh dần trong quá trình làm việc.

Thứ ba, mỗi bước nhỏ đầu tiên đều quan trọng. Người lao động cần xóa bỏ sự ngại ngùng, thực hiện những bước đầu tiên như thực tập, làm part-time (công việc bán thời gian) hoặc freelance (công việc tự do). Điều quan trọng không đến từ sự hoàn hảo của việc làm, mà nằm ở quá trình lấy lại nhịp lao động và tích lũy trải nghiệm thực tế.

Thứ tư, cần tập trung vào các kỹ năng “dùng được ngay”. Thị trường hiện nay không thiếu bằng cấp, nhưng đặc biệt cần năng lực thực thi. Hãy ưu tiên các kỹ năng như giao tiếp, xử lý số, tư duy giải quyết vấn đề và khả năng học hỏi nhanh.

Thứ năm, AI (trí tuệ nhân tạo) cũng có thể được sử dụng như một lợi thế cá nhân. Thay vì lo lắng về khả năng bị thay thế, hãy học cách sử dụng AI để làm việc hiệu quả, học nhanh và mở rộng cơ hội cho mình. Trong bối cảnh này, người có lợi thế không phải là người biết nhiều nhất, mà là người thích nghi nhanh nhất.

Tôi luôn tin rằng người trẻ không thiếu cơ hội, chỉ cần một điểm bắt đầu đúng. Bạn không cần bắt đầu hoàn hảo, nhưng nên bắt đầu càng sớm càng tốt.

Linh Vũ