'Ngân hàng ý tưởng' của công nghiệp văn hóa

Chỉ thị 04/CT-TW của Ban Bí thư khẳng định vị thế của ngành xuất bản là "lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén" đồng thời yêu cầu ngành bứt phá trở thành một "ngành kinh tế - công nghệ phát triển toàn diện". Những tri thức kết tinh trong các trang sách được định vị là "hạt nhân" dẫn dắt hệ sinh thái phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Để giải quyết bài toán "đứng trên hai chân", PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản (NXB) Chính trị quốc gia Sự thật, và PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội, cùng nhấn mạnh lộ trình chuyển đổi từ tư duy "làm sách" thuần túy sang "quản trị nội dung và tri thức" trên đa nền tảng.

Hình ảnh trong phim Mưa đỏ, bộ phim đi từ tác phẩm của nhà văn Chu Lai. Ảnh: Điện ảnh Quân đội.

Trụ cột tư tưởng, thiết chế kiến tạo tri thức và định hướng xã hội trong kỷ nguyên số

Theo PGS.TS Vũ Trọng Lâm, Chỉ thị số 04-CT/TW có ý nghĩa là kim chỉ nam, định hướng cho sự phát triển ngành xuất bản Việt Nam trong bối cảnh ngành xuất bản đứng trước những tác động mạnh mẽ của chuyển đổi số, hội tụ truyền thông và kinh tế tri thức; trong đó quan điểm chỉ đạo “xuất bản là một lĩnh vực hoạt động tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và Nhân dân” vừa khẳng định vai trò, vừa đặt ra yêu cầu, nhiệm vụ của hoạt động xuất bản trong lĩnh vực tư tưởng - văn hóa trong tình hình mới.

Ông nhấn mạnh, tính "sắc bén” về tư tưởng trong hoạt động xuất bản phải được cụ thể hóa thông qua chiều sâu tư tưởng, độ tin cậy khoa học, sự mới mẻ của thông tin - tri thức và năng lực định hướng xã hội của mỗi ấn phẩm. Muốn vậy, mỗi xuất bản phẩm phải bảo đảm sự chuẩn mực về khoa học, sâu sắc về lý luận, đúng đắn về quan điểm chính trị, sáng tạo và kiến tạo tri thức; đồng thời, phải gần gũi, thiết thực, dễ tiếp nhận đối với Nhân dân. Hoạt động xuất bản phải “đi trước mở đường”, đồng hành và tham gia dẫn dắt nhận thức, văn hóa và tư tưởng xã hội.

Mặt khác, trong bối cảnh mới, yêu cầu mới, để làm tốt hơn nữa vai trò là một lĩnh vực tư tưởng sắc bén của Đảng, Nhà nước và Nhân dân, các nhà xuất bản cần xác định phương châm hành động theo hướng: đúng về nội dung - mạnh về công nghệ - nhanh về truyền tải - rộng về lan tỏa - sâu về khả năng thuyết phục, góp phần bảo vệ, phát triển và lan tỏa mạnh mẽ hơn nữa nền tảng tư tưởng, văn hóa và hệ giá trị quốc gia trong kỷ nguyên số.

PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng hoạt động xuất bản phải “đi trước mở đường”, đồng hành và tham gia dẫn dắt nhận thức, văn hóa và tư tưởng xã hội. Ảnh: NVCC.

Trong khi đó, PGS.TS Bùi Hoài Sơn đánh giá Chỉ thị 04 là một "tín hiệu chính sách rất mạnh", đưa xuất bản từ vị trí "ngành hỗ trợ" lên thành "ngành dẫn dắt". Ông coi việc phát triển xuất bản chính là đầu tư cho "hạ tầng mềm" của quốc gia, một nền tảng không thể thiếu để bồi đắp chiều sâu tinh thần cho xã hội.

Ông phân tích rằng một nền xuất bản mạnh sẽ trực tiếp hình thành những phẩm chất nền tảng cho công dân như năng lực tư duy độc lập, óc sáng tạo và khả năng phản biện. Trong thời đại bùng nổ thông tin, một cộng đồng có thói quen đọc sâu sẽ có bản lĩnh trí tuệ vững vàng, không dễ bị dẫn dắt bởi tin giả hay các trào lưu cảm xúc cực đoan nhất thời.

“Đầu tư cho xuất bản không chỉ là đầu tư cho một hoạt động văn hóa truyền thống, mà là đầu tư cho hạ tầng tri thức quốc gia, cho sức mạnh mềm và cho một ngành có thể tạo giá trị gia tăng cao. Một nền xuất bản phát triển thực chất là một nền tảng quan trọng để bồi đắp chiều sâu tinh thần của xã hội, giúp hình thành ở công dân năng lực tư duy độc lập và bản lĩnh trí tuệ. Đây chính là định hướng căn cốt để xuất bản tham gia kiến tạo tương lai của con người Việt Nam, từ bản lĩnh trí tuệ đến cốt cách văn hóa”, Ủy viên thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội cho biết.

Giải pháp hài hòa nhiệm vụ tư tưởng và kinh tế

Để thực hiện các mục tiêu của Chỉ thị số 04-CT/TW, PGS.TS Vũ Trọng Lâm cho rằng ngành xuất bản cần có một cuộc cách mạng về mô hình quản trị.

Thay vì đóng khung trong quy trình làm sách truyền thống, các đơn vị xuất bản phải chuyển dịch mạnh mẽ sang tư duy "quản trị nội dung và tri thức", gắn kết chặt chẽ giữa giá trị tư tưởng, giá trị văn hóa và hiệu quả kinh tế. Cần chuyển đổi mô hình phát triển của ngành xuất bản từ mô hình tuyến tính “sản xuất - phát hành sản phẩm” sang mô hình “sản xuất - dịch vụ - nền tảng nội dung số”.

Trong mô hình mới này, nội dung không còn là sản phẩm đơn lẻ mà trở thành tài nguyên có thể tổ chức, tái cấu trúc và khai thác nhiều lần; công nghệ giữ vai trò động lực; còn nền tảng số trở thành không gian kết nối giữa các chủ thể sáng tạo, phân phối và tiêu dùng nội dung.

Theo đó, khâu đột phá mang tính quyết định là đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trên toàn hệ thống; lấy chuyển đổi số làm động lực, tạo bước phát triển mạnh mẽ trong việc xây dựng mô hình nhà xuất bản hiện đại. Ứng dụng công nghệ mới, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn vào quy trình biên tập - xuất bản - lưu trữ - phổ biến; từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu tri thức chung trong toàn ngành có tính hệ thống, chuẩn hóa và kết nối. Tập trung phát triển đồng bộ sách giấy, sách điện tử, sách nói, xuất bản phẩm đa phương tiện, đa dạng hóa loại hình và phương thức xuất bản để mở rộng không gian tiếp nhận tri thức.

PGS.TS Vũ Trọng Lâm cũng gợi mở việc xác lập hệ sinh thái nội dung số trong hoạt động xuất bản với tính chất là một chỉnh thể tích hợp gồm tài nguyên nội dung, hạ tầng công nghệ, nền tảng phân phối, mô hình kinh doanh, thể chế và nguồn nhân lực. Đồng thời, tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ và cơ quan báo chí, truyền thông để tạo ra những "cánh tay nối dài" cho hoạt động xuất bản.

Liên kết này không chỉ giúp huy động nguồn lực tài chính xã hội mà còn bảo đảm các xuất bản phẩm có khả năng lan tỏa rộng rãi trong xã hội thông qua các mạng lưới tri thức số. Bên cạnh đó, cần hết sức chú trọng việc xây dựng đội ngũ cán bộ, biên tập viên xuất bản “vững về chính trị, sâu về chuyên môn, tinh về nghiệp vụ, mạnh về công nghệ” để đáp ứng yêu cầu mới ngày càng cao hơn của thực tiễn.

Đồng quan điểm về việc khai phá các giá trị, PGS.TS Bùi Hoài Sơn kiến nghị cần thay đổi cách nhìn về sách như một "ngân hàng ý tưởng" của ngành công nghiệp văn hóa. Mỗi tác phẩm không nên chỉ dừng lại ở khâu phát hành bản in mà cần được nhìn nhận như một tài sản trí tuệ (IP) có tiềm năng chuyển thể sang điện ảnh, sân khấu, game hoặc các tour du lịch văn hóa.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn kiến nghị cần thay đổi cách nhìn về sách như một "ngân hàng ý tưởng" của ngành công nghiệp văn hóa. Ảnh: Báo Công Lý.

Về mặt thể chế, ông nhấn mạnh việc sửa đổi nhanh Luật Xuất bản và Luật Sở hữu trí tuệ là yêu cầu bắt buộc để tháo gỡ các "điểm nghẽn" pháp lý cho mô hình kinh doanh nội dung mới. Đặc biệt, ông kiến nghị Nhà nước cần có các chính sách ưu đãi thuế vượt trội, điển hình như việc giảm thuế VAT cho các sản phẩm văn hóa xuống mức 0% để kích thích sức mua của xã hội.

“Chúng ta cần thúc đẩy mô hình hợp tác công - tư (PPP) để hình thành các tập đoàn xuất bản - truyền thông chủ lực đủ sức cạnh tranh và vươn tầm quốc tế. Trong nền kinh tế sáng tạo, một cuốn sách hay còn là một tài sản trí tuệ có thể tiếp tục sống đời sống thứ hai, thứ ba trên nhiều nền tảng khác nhau. Khi pháp luật đi trước một bước để kiến tạo, xuất bản sẽ thực sự trở thành mắt xích trung tâm dẫn dắt chuỗi giá trị sáng tạo quốc gia”, ông phân tích.

Theo hai chuyên gia, cộng hưởng giữa năng lực quản trị nội dung hiện đại và sự thông thoáng về cơ chế chính sách chính là chìa khóa để ngành sách phát triển bền vững. Khi đó, xuất bản sẽ không còn là ngành "chờ bao cấp" mà thực sự trở thành “hạt nhân trong hệ sinh thái kiến tạo các giá trị”, đóng góp thực chất vào GDP và sức mạnh tri thức của quốc gia.

Đức An - Thúy Hạnh