Xuất bản trong kỷ nguyên số: Mở rộng không gian tri thức, tạo động lực phát triển mới

Học sinh lựa chọn các tác phẩm yêu thích tại Phố sách Hà Nội. Ảnh Viết Thành.

Từ thực tiễn chuyển biến trong thói quen đọc đến những yêu cầu mới đặt ra cho công tác quản lý, ngành xuất bản đang đứng trước cơ hội hình thành thị trường mới, đồng thời phải đối mặt với nhiều thách thức về bản quyền, thể chế và tổ chức thực hiện, đòi hỏi những giải pháp đồng bộ để phát triển bền vững.

Không gian tri thức mở rộng, thói quen đọc đang thay đổi

Từ những trang sách truyền thống, nơi lưu giữ văn hóa và tri thức của nhân loại, tri thức ngày nay tiếp tục được mở rộng và lan tỏa mạnh mẽ trong không gian số. Sự phát triển của công nghệ đang làm thay đổi cách con người tiếp cận sách và thông tin, khi việc đọc không còn bị giới hạn bởi khoảng cách hay thời gian.

Các hình thức đọc mới đang dần trở thành lựa chọn quen thuộc. Ảnh: Thụy Du.

Thực tế cho thấy, các hình thức đọc mới như sách điện tử, sách nói hay nền tảng đọc trực tuyến đang dần trở thành lựa chọn quen thuộc. Người đọc có thể tiếp cận tài liệu linh hoạt hơn, phù hợp với nhịp sống hiện đại.

Em Đỗ Đức Phú, sinh viên Học viện Tài chính cho biết, các nền tảng sách số đã hỗ trợ rất nhiều trong việc tiếp cận tri thức. Không chỉ đọc các đầu sách về cuộc sống, em còn thường xuyên tìm kiếm giáo trình đại học và những cuốn sách giúp nâng cao kỹ năng, từ kỹ năng giao tiếp đến các kiến thức phục vụ đời sống hằng ngày.

Không chỉ thay đổi cách đọc, công nghệ số còn mở ra những không gian mới để kết nối tri thức với cộng đồng. Trong khuôn khổ Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam 2026, triển lãm “Từ trang sách đến không gian số” tại Thư viện Quốc gia Việt Nam được tổ chức với nhiều nội dung phong phú, kết hợp giữa truyền thống và hiện đại.

Các không gian trải nghiệm và hoạt động tương tác giúp công chúng tiếp cận tri thức theo nhiều hình thức đa dạng. Theo chị Văn Thị Ánh Tuyết (xã Hoài Đức), việc đọc sách trên nền tảng số rất thuận tiện, giúp người đọc có thể tiếp cận tài liệu ở bất cứ đâu, đồng thời chủ động hơn trong học tập và tìm hiểu thông tin.

Độc giả trải nghiệm công nghệ xuất bản hiện đại tại Thư viện Quốc gia Việt Nam. Ảnh: Thụy Du

Trong bối cảnh chuyển đổi số, Thư viện Quốc gia Việt Nam đang từng bước đổi mới hoạt động, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ và mở rộng không gian tri thức nhằm phục vụ tốt hơn nhu cầu của bạn đọc.

Ông Nguyễn Xuân Dũng, Giám đốc Thư viện Quốc gia Việt Nam cho biết, đơn vị đang tích cực triển khai các giải pháp để đưa nguồn tài liệu lưu trữ trở thành tài sản chung, giúp người dân dễ dàng tiếp cận và khai thác hiệu quả.

Từ năm 2021 đến nay, Thư viện Quốc gia Việt Nam đã số hóa khoảng 12 triệu trang tài liệu. Việc số hóa này góp phần quan trọng trong việc nâng cao khả năng tiếp cận tri thức, đồng thời tạo nền tảng để phát triển các dịch vụ thư viện trong môi trường số.

Có thể thấy, sự kết hợp giữa sách truyền thống và công nghệ số đang mở ra những cách tiếp cận tri thức linh hoạt hơn, góp phần nuôi dưỡng văn hóa đọc. Tuy nhiên, cùng với đó là những yêu cầu mới đặt ra đối với ngành xuất bản trong việc thích ứng với xu hướng này.

Chuyển đổi số theo chiều sâu, tháo gỡ “điểm nghẽn” để phát triển

Từ thực tiễn nêu trên, vấn đề đặt ra không chỉ là mở rộng không gian đọc, mà quan trọng hơn là làm thế nào để ngành xuất bản thích ứng và phát triển trong bối cảnh mới.

Trao đổi về xu hướng chuyển đổi số, ông Nguyễn Nguyên, Cục trưởng Cục Xuất bản, In và Phát hành cho rằng, ngành xuất bản hiện nay đã bước vào giai đoạn phát triển theo chiều sâu. Trước đó, ngành đã trải qua giai đoạn phát triển theo chiều rộng nhưng chưa tạo ra những thay đổi mang tính đột phá.

Trong bối cảnh Chỉ thị số 04-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động xuất bản trong tình hình mới được ban hành, yêu cầu đặt ra là phải tập trung vào chiều sâu, trong đó trọng tâm là xây dựng thị trường xuất bản điện tử. Theo ông Nguyễn Nguyên, hiện nay thị trường sách truyền thống vẫn chiếm vai trò chủ đạo, trong khi xuất bản điện tử mới chỉ chiếm khoảng 5-10% số lượng đầu sách và dưới 1% doanh thu. Điều này cho thấy dư địa phát triển còn rất lớn.

Ông nhấn mạnh, nếu thị trường xuất bản điện tử được phát triển, ngành sẽ có thêm lượng độc giả mới, mở ra một thị trường mới và tạo động lực chính cho tăng trưởng. Tuy nhiên, để đạt được điều này, cần giải quyết những vấn đề mang tính quy luật.

Trong đó, bảo vệ bản quyền trên môi trường số là một yêu cầu cấp thiết. Theo ông Nguyễn Nguyên, vi phạm bản quyền là thách thức kéo dài nhiều năm và hiện nay đang chuyển dịch mạnh sang không gian mạng, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng. Các sản phẩm xuất bản, đặc biệt là những cuốn sách có giá trị, dễ bị phát tán trái phép, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả phát hành và sự phát triển của các đơn vị.

Ông cũng cho rằng, cùng với việc định hướng phát triển, việc bảo vệ thành quả sáng tạo là yếu tố đặc biệt quan trọng. Đây cũng là nội dung được nhấn mạnh trong Chỉ thị số 04-CT/TW, trong đó yêu cầu tập trung cao độ vào bảo vệ bản quyền, đặc biệt trên môi trường mạng.

Bên cạnh đó, việc hoàn thiện thể chế được xác định là một trong những yếu tố then chốt. Theo ông Nguyễn Nguyên, thể chế không chỉ dừng ở Luật Xuất bản mà còn bao gồm toàn bộ các cơ chế, chính sách liên quan như tài chính, thuế và các định mức công nghệ. Đây là những yếu tố cần được hoàn thiện đồng bộ để tạo hành lang pháp lý cho ngành phát triển.

Một nội dung quan trọng khác là ba “điểm nghẽn” trong quá trình hiện đại hóa ngành xuất bản. Theo ông Nguyễn Nguyên, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là sự thống nhất về nhận thức. Dù ngành đã có nhiều nỗ lực, nhưng nhận thức về vị trí, vai trò của xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số ở nhiều nơi vẫn chưa đầy đủ, chưa đồng đều.

Cùng với đó là điểm nghẽn về thể chế và khâu chỉ đạo, tổ chức thực hiện. Sự thiếu đồng bộ, thiếu quyết liệt trong triển khai đã ảnh hưởng đến hiệu quả thực thi các chính sách. Nếu tháo gỡ được ba điểm nghẽn này, ngành xuất bản sẽ có điều kiện phát triển nhanh hơn, năng động và sáng tạo hơn.

Để thu hút người đọc, đặc biệt là người trẻ, cần thay đổi cả nội dung và hình thức sách. Ảnh: Văn Thắng.

Tiếp cận vấn đề từ phía doanh nghiệp, Tiến sĩ Nguyễn Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty cổ phần Sách Thái Hà cho rằng, để thu hút người đọc, đặc biệt là người trẻ, cần thay đổi cả nội dung và hình thức sách. Theo ông, nhiều người trẻ có xu hướng ưa chuộng các nội dung ngắn gọn, thực tế, do đó sách cần được thiết kế nhỏ gọn, tiện lợi, phù hợp với thói quen sử dụng thiết bị số.

Ông cũng nhấn mạnh, sách không chỉ dừng lại ở việc truyền tải nội dung mà cần tạo ra sự tương tác giữa độc giả với tác giả, dịch giả và những người làm xuất bản. Đây là cách để hình thành một “sân chơi” chung, tăng sự gắn kết và thu hút người đọc.

Trong bối cảnh công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, phát triển mạnh mẽ, ngành xuất bản buộc phải thích ứng để đưa sản phẩm đến với bạn đọc một cách hiệu quả hơn.

Để đạt mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045, ông Nguyễn Nguyên nhấn mạnh hai trụ cột quan trọng là hoàn thiện thể chế và đẩy mạnh chuyển đổi số. Trong đó, cần xác định rõ các chủ thể tham gia xây dựng hành lang pháp lý, đồng thời thúc đẩy các đơn vị xuất bản chuyển đổi số một cách thực chất.

Ông Nguyễn Nguyên khẳng định, chuyển đổi số không phải là số hóa đơn thuần, mà là thay đổi phương thức làm việc dựa trên công cụ số, từ đó tạo ra giá trị mới. Đây là điều kiện quan trọng để ngành xuất bản có thể phát triển bền vững trong kỷ nguyên số.

Có thể thấy, ngành xuất bản đang đứng trước cơ hội lớn để bứt phá, nhưng cũng phải đối mặt với nhiều thách thức. Khi các “điểm nghẽn” được tháo gỡ, thị trường được mở rộng và công nghệ được ứng dụng hiệu quả, ngành xuất bản sẽ từng bước khẳng định vai trò trong đời sống tri thức hiện đại.

Thống Nhất