Chỉ thị số 04-CT/TW của Ban Bí thư: 'Lời hiệu triệu' chuyển đổi toàn diện ngành xuất bản

Mở cánh cửa phát triển xuất bản kỷ nguyên số

Ngày 16/4, Học viện Báo chí và Tuyên truyền phối hợp với Hội Xuất bản Việt Nam tổ chức hội thảo khoa học với chủ đề “Phát triển ngành xuất bản Việt Nam trong kỷ nguyên số: Từ Chỉ thị số 04-CT/TW đến thực tiễn triển khai”. Theo Phó Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản, Ban Tuyên giáo và Dân vận Trung ương Nguyễn Thị Mỹ Linh, đây là lần thứ ba Đảng ta ban hành một chỉ thị riêng về lĩnh vực xuất bản.

Chỉ thị 04 của Ban Bí thư ra đời trong bối cảnh đặc biệt khi đất nước đang đứng trước những chuyển động mang tính lịch sử: Đại hội lần thứ XIV của Đảng đã xác lập quyết tâm thực hiện thắng lợi hai mục tiêu chiến lược 100 năm, đồng thời thúc đẩy mạnh mẽ yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng và quản trị quốc gia. Nhiều nghị quyết quan trọng đã được Đảng ta ban hành mang ý nghĩa đột phá trên các lĩnh vực trọng yếu đối với sự phát triển của đất nước, trong đó có Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Chỉ thị số 04 đặt ra yêu cầu chuyển đổi toàn diện ngành xuất bản

“Nếu Nghị quyết 80 xác lập tầm nhìn chiến lược cho phát triển văn hóa trong giai đoạn mới, thì Chỉ thị 04 chính là bước cụ thể hóa đối với một lĩnh vực then chốt của văn hóa là xuất bản” - bà Nguyễn Thị Mỹ Linh khẳng định.

Chỉ thị 04 không chỉ thể hiện sự ghi nhận, đánh giá của Đảng đối với hoạt động xuất bản mà cả những kỳ vọng và giao phó nhiều nhiệm vụ quan trọng mang tính chiến lược cho toàn ngành. Điều này đặt ra yêu cầu chuyển đổi toàn diện ngành xuất bản, từ thể chế, hạ tầng đến nguồn nhân lực.

TS. Nguyễn Mậu Tuân, Giám đốc - Tổng Biên tập Nhà xuất bản Lý luận chính trị, cho biết, trọng tâm hiện nay của đơn vị là đào tạo nhân lực, số hóa dữ liệu sáng tạo, xuất bản các ấn phẩm điện tử, liên kết với các nhà xuất bản để thực hiện tốt chuyển đổi số, từng bước đẩy mạnh xuất bản số...

Thực tiễn triển khai tại các đơn vị xuất bản cho thấy xu hướng sử dụng hạ tầng dùng chung đang được xem là hướng đi phù hợp. TS. Trần Chí Đạt, Giám đốc - Tổng Biên tập NXB Khoa học - Công nghệ - Truyền thông, đơn vị đang quản lý nền tảng ebook365.vn cho rằng, trong chuyển đổi số của ngành xuất bản, yếu tố cốt lõi không nằm ở công nghệ mà ở chuyển đổi nhận thức. Bởi vậy, đơn vị tập trung vào đào tạo nhân lực. Bộ Khoa học và Công nghệ đang đề xuất phát triển ebook365.vn thành nền tảng dùng chung cấp quốc gia, tạo không gian kết nối và chia sẻ cho toàn ngành, qua đó giảm đáng kể chi phí đầu tư công nghệ và vận hành.

Giải quyết căn cơ để xuất bản phát triển

Nếu chuyển đổi số là một trụ cột, thì văn hóa đọc lại là nền tảng của toàn bộ hệ sinh thái xuất bản; ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty Đường sách TP Hồ Chí Minh, nêu một thực tế đáng suy ngẫm: năm 2024, tổng lượng sách xuất bản đạt hơn 597 triệu bản, nhưng nếu loại trừ sách giáo khoa, mỗi người Việt chỉ tiếp cận khoảng 1,3 bản sách/năm. Về chi tiêu, mức trung bình 45.000 đồng/người/năm cho sách là con số quá thấp, “thậm chí chỉ tương đương một bát phở hay hai cốc cà phê bình dân". Những con số này không chỉ phản ánh sức mua, mà còn cho thấy một thực tế sâu xa hơn: văn hóa đọc chưa thực sự trở thành một thói quen xã hội.

Phát triển văn hóa đọc - nền tảng để xuất bản phát triển

Chính vì vậy, một trong những điểm nhấn quan trọng của Chỉ thị 04 là xác định “người đọc là trung tâm” và nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng thói quen đọc sách trong cộng đồng. Theo ông Lê Hoàng, giải pháp căn cơ nhất đã được Chỉ thị đặt ra, chính là đưa tiết đọc sách vào nhà trường như một môn học tự chọn. Trong bối cảnh gia đình không phải lúc nào cũng có điều kiện đồng hành cùng việc đọc của trẻ, trường học cần trở thành không gian nuôi dưỡng thói quen này một cách bền vững. Từ đó, văn hóa đọc không chỉ là mục tiêu của ngành xuất bản, mà trở thành nền tảng của xã hội học tập.

Trong khi đó, ông Nguyễn Cảnh Bình (Alpha Books) nhìn nhận Chỉ thị 04 như “mở ra con đường”, nhưng còn nhiều trở ngại trước mắt; ông Bình đề xuất mở rộng mô hình hợp tác công - tư (PPP) trong lĩnh vực này, từ vận hành thư viện, phố sách đến các chương trình giáo dục đọc…

Vấn đề bảo vệ bản quyền cũng được nhiều người trong ngành quan tâm. Thực tế, tình trạng vi phạm bản quyền trên không gian mạng đang diễn ra phổ biến, trong khi quá trình xử lý còn chậm và thiếu tính răn đe. Theo đại diện Cục Xuất bản, In và Phát hành, việc sửa đổi Luật Xuất bản đang được triển khai, hướng tới đồng bộ với các quy định của Luật Sở hữu trí tuệ và Luật An ninh mạng, bổ sung những quy định về chống xâm phạm bản quyền trên nền tảng số và xử phạt hành vi vi phạm.

Không chỉ là câu chuyện pháp lý, bảo vệ bản quyền còn đòi hỏi sự phối hợp liên ngành, ứng dụng công nghệ và nâng cao nhận thức của chính các nhà xuất bản và công chúng. Đại diện Cục Xuất bản, In và Phát hành cũng cho biết, vừa qua, đội liên ngành phòng chống in lậu đã được kiện toàn, và kỳ vọng việc đấu tranh với các hành vi vi phạm sẽ được làm rốt ráo.

Nguồn nhân lực cũng là “nút thắt” lớn của ngành. TS. Hà Văn Hậu, Phó Trưởng khoa Xuất bản, Học viện Báo chí và Tuyên truyền chỉ ra rằng, dù Chỉ thị 04 đặt mục tiêu 100% nhà xuất bản tham gia xuất bản điện tử và ứng dụng AI, nhưng thực tế đang thiếu nghiêm trọng nhân lực chất lượng cao.

“Chỉ khi thu hẹp được khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn, chúng ta mới tạo ra được đội ngũ nhà sản xuất nội dung số chất lượng cao”, TS. Hà Văn Hậu nhấn mạnh. Điều này đòi hỏi sự gắn kết chặt chẽ giữa cơ sở đào tạo và doanh nghiệp - một yêu cầu không mới, nhưng ngày càng cấp thiết trong kỷ nguyên số.

Chỉ thị 04 không chỉ là một văn kiện định hướng, mà là “lời hiệu triệu” cho toàn ngành xuất bản bước vào giai đoạn phát triển mới. Các giải pháp cụ thể được triển khai đồng bộ sẽ là điều kiện tiên quyết để ngành cất cánh.

Thảo Nguyên