Kinh tế chăm sóc trong bối cảnh già hóa dân số

Chăm sóc sức khỏe cho người già là dịch vụ cấp thiết.

Thách thức từ già hóa dân số

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đến năm 2030, cứ 6 người thì có 1 người từ 60 tuổi trở lên; nhóm 60+ tăng từ 1 tỷ người năm 2020 lên 1,4 tỷ vào 2030 và dự kiến đạt 2,1 tỷ vào 2050. Đặc biệt, số người từ 80 tuổi trở lên có thể tăng gấp ba, lên khoảng 426 triệu người vào giữa thế kỷ. WHO cảnh báo già hóa đi kèm gánh nặng lớn về bệnh mạn tính như tim mạch, tiểu đường, sa sút trí tuệ và suy giảm chức năng.

Tại châu Âu, già hóa kéo theo áp lực tài khóa rõ rệt, trong đó Ireland được xem như một cảnh báo sớm. Theo Bộ Tài chính Ireland, tỷ lệ phụ thuộc người già dự báo tăng từ 23% năm 2022 lên 55,2% vào năm 2065. Nếu không cải cách trong thập kỷ tới, nợ quốc gia có thể lên 148% tổng thu nhập quốc gia vào năm 2065 và thâm hụt ngân sách đạt 7,9%. Đáng chú ý, chi cho lương hưu, y tế và chăm sóc dài hạn có thể chiếm tới 46% chi tiêu công thường xuyên, gần một nửa ngân sách vận hành.

Ở cấp độ khu vực, Ủy ban châu Âu cho biết chi tiêu liên quan đến già hóa tại EU gồm lương hưu, y tế và chăm sóc dài hạn dự kiến tăng khoảng 1% GDP trong 45 năm tới. Dù mức tăng thấp hơn Mỹ và Trung Quốc, rủi ro vẫn hiện hữu. Tại các quốc gia “siêu già” như Ý, Đức, Tây Ban Nha, chi phí chăm sóc dài hạn tăng mạnh, trong khi năng suất lao động thấp có thể hạn chế khả năng tài trợ hệ thống chăm sóc về lâu dài.

Trong khi châu Âu lo bài toán ngân sách, châu Phi đối mặt thách thức khác: già hóa tăng nhanh khi hệ thống chăm sóc còn thiếu nền tảng. Trong 15 năm qua, số người từ 60 tuổi trở lên tại vùng hạ Sahara tăng khoảng 50%, đạt 67 triệu người; WHO dự báo con số này có thể lên 163 triệu vào năm 2050, gần gấp 2,5 lần hiện nay. Tuổi thọ cải thiện nhờ dinh dưỡng và y tế cộng đồng là thành tựu lớn, nhưng nhiều quốc gia vẫn thiếu hệ thống hưu trí và dịch vụ chăm sóc dài hạn. Bà Carole Osero-Agengo - Lãnh đạo chương trình của Tổ chức quốc tế hỗ trợ người cao tuổi, thừa nhận: "Chúng ta chưa sẵn sàng", khi chính sách phát triển lâu nay chủ yếu tập trung vào dân số trẻ, còn nguồn lực cho già hóa chưa được chuẩn bị tương xứng.

Gánh nặng chăm sóc không lương trong gia đình là vấn đề âm thầm nhưng lớn. Theo Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), phụ nữ đảm nhận khoảng 76% tổng số giờ chăm sóc không lương toàn cầu, nhiều gấp hơn 3 lần nam giới.

Xây dựng hạ tầng chăm sóc

Trước làn sóng già hóa, nhiều tổ chức quốc tế khẳng định chăm sóc là hạ tầng kinh tế. Vụ Kinh tế và Xã hội Liên hợp quốc (UN DESA) coi hệ thống chăm sóc và hỗ trợ là nền tảng kinh tế tương tự đường sá hay điện lưới. Ở châu Âu, theo Ủy ban châu Âu, nhiều quốc gia đã nâng tuổi nghỉ hưu, điều chỉnh công thức lương hưu gắn với tuổi thọ và tăng tỷ lệ tham gia lao động của phụ nữ và người lớn tuổi nhằm mở rộng nguồn thu thuế, giảm áp lực lên quỹ hưu trí.

Bên cạnh cải cách hưu trí, Bộ Tài chính Ireland coi di cư là "van an toàn" trong ngắn hạn, nhấn mạnh: "Di cư tiếp tục là yếu tố thiết yếu để trì hoãn sự suy giảm lực lượng lao động cho tới khoảng năm 2047". Đồng thời, cơ quan này cũng đề cập các biện pháp khó tránh như tăng thuế, cắt giảm chi tiêu không liên quan trực tiếp đến già hóa và nâng năng suất khu vực công để sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn.

WHO đề xuất khung "Già hóa khỏe mạnh", nhấn mạnh duy trì năng lực chức năng của người cao tuổi như vận động, tư duy và kết nối xã hội. WHO khuyến nghị hệ thống y tế cần chuyển từ điều trị cấp tính sang phòng ngừa và quản lý bệnh mạn tính tại cộng đồng.

Ở góc độ thị trường lao động, ILO đề xuất khung 5 giải pháp để phát triển kinh tế chăm sóc: thừa nhận giá trị công việc chăm sóc; giảm gánh nặng chăm sóc không lương; phân bổ lại trách nhiệm giữa nam và nữ; trả công xứng đáng, cải thiện điều kiện làm việc; và tăng tiếng nói cho người lao động chăm sóc. ILO lưu ý thiếu hụt nhân lực còn vì ngành này lương thấp, áp lực cao và thiếu chuyên nghiệp hóa. Nếu được đầu tư đầy đủ, đến năm 2030 thế giới có thể tạo thêm khoảng 300 triệu việc làm trong lĩnh vực chăm sóc.

Bên cạnh cải cách thể chế và thị trường lao động, công nghệ đang trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng. Tại Barcelona (Tây Ban Nha), chính quyền địa phương thử nghiệm robot tương tác xã hội cho người cao tuổi, có thể trò chuyện, nhắc uống thuốc, hướng dẫn vận động và kết nối với gia đình. Mục tiêu là giảm tải cho nhân viên chăm sóc và hạn chế cô lập xã hội, yếu tố liên quan đến trầm cảm và suy giảm nhận thức.

Ở cấp độ quốc gia, Trung Quốc đang mở rộng dịch vụ chăm sóc tại nhà và cộng đồng, kết hợp y tế – xã hội và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông minh trong chăm sóc người cao tuổi. Cách tiếp cận này tương đồng với quan điểm của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), cho rằng già hóa có thể mang lại lợi ích nếu người cao tuổi khỏe mạnh hơn và tiếp tục tham gia kinh tế lâu hơn.

Khi kinh tế chăm sóc được đầu tư sớm, chuyên nghiệp hóa nhân lực, ưu tiên phòng ngừa và ứng dụng công nghệ, già hóa dân số không chỉ được kiểm soát an toàn mà còn có thể trở thành động lực cho tăng trưởng bền vững và bao trùm.

Hồng Nhung