Mỹ hộ tống tàu dầu ở Hormuz: Lá chắn hay mồi lửa?

Trong bối cảnh giá năng lượng toàn cầu tăng vọt vì chiến sự tại Trung Đông, đề xuất của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc điều Hải quân Mỹ hộ tống tàu chở dầu qua Eo biển Hormuz đang làm dấy lên cuộc tranh luận gay gắt trong giới hoạch định chính sách và cộng đồng hàng hải quốc tế.

Washington cho rằng đây là biện pháp cần thiết để bảo vệ tuyến vận tải năng lượng huyết mạch của thế giới. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cảnh báo, chiến dịch hộ tống có thể trở thành “con dao hai lưỡi”, không chỉ đẩy các tàu thương mại vào vòng nguy hiểm mà còn tạo cớ cho xung đột lan rộng, theo AFP.

Iran có quyền phong tỏa Hormuz?

Hormuz là cửa ngõ nối Vịnh Ba Tư với vịnh Oman, nằm giữa Iran ở phía bắc và bán đảo Musandam của Oman ở phía nam. Ở điểm hẹp nhất, eo biển rộng khoảng 48km, đủ sâu và tương đối an toàn cho tàu trọng tải lớn lưu thông.

Mỗi ngày, khoảng 1/5 lượng dầu thô và 1/5 lượng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua đây. Các nền kinh tế phụ thuộc lớn vào tuyến đường này gồm Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ấn Độ và nhiều nước châu Âu.

Bất kỳ sự gián đoạn nào tại Hormuz đều có thể đẩy giá dầu tăng sốc, gây chấn động thị trường tài chính và làm gia tăng áp lực lạm phát toàn cầu. Chính vì vậy, an ninh của eo biển này không chỉ là vấn đề khu vực mà là lợi ích chiến lược của cả hệ thống kinh tế thế giới.

Về phương diện pháp lý, câu hỏi được đặt ra là liệu Iran có quyền đóng cửa hoặc phong tỏa eo biển hay không.

Vị trí địa chiến lược quan trọng của eo biển Hormuz. Đồ họa: Reuters.

Theo Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), Hormuz được coi là “eo biển dùng cho hàng hải quốc tế”. Điều 38 quy định mọi tàu thuyền và phương tiện bay được hưởng quyền “quá cảnh không bị cản trở”. Điều 44 còn nhấn mạnh các quốc gia ven eo biển không được gây cản trở và quyền này “không thể bị đình chỉ”.

Dù Iran đã ký UNCLOS nhưng chưa phê chuẩn, song các nguyên tắc về tự do quá cảnh qua eo biển quốc tế phần lớn được coi là tập quán pháp quốc tế có giá trị ràng buộc rộng rãi.

Bên cạnh đó, Cẩm nang San Remo về Luật Quốc tế áp dụng cho xung đột vũ trang trên biển nêu rõ một cuộc phong tỏa là bất hợp pháp nếu ngăn cản quyền tiếp cận cảng biển và bờ biển của các quốc gia trung lập.

Hormuz là lối ra biển duy nhất của UAE, Qatar, Kuwait và Iraq - những nước không trực tiếp tham chiến. Vì vậy, nếu Tehran đơn phương phong tỏa, hành động này có thể bị xem là vi phạm nghiêm trọng luật pháp quốc tế.

Tuy nhiên, giữa “quyền” và “khả năng thực thi” luôn tồn tại khoảng cách. Trong thực tế xung đột, các bên tham chiến có thể sử dụng các biện pháp quân sự gián tiếp như rải thủy lôi, tấn công bằng máy bay không người lái để tạo ra tình trạng tê liệt de facto (quyền phủ quyết) mà không cần tuyên bố phong tỏa chính thức.

Phương án hộ tống của Mỹ: Hợp pháp nhưng rủi ro

Phản ứng trước các đe dọa từ Tehran, Tổng thống Donald Trump tuyên bố Hải quân Mỹ sẵn sàng hộ tống tàu chở dầu qua Hormuz. Ông cũng chỉ đạo Tập đoàn Tài chính Phát triển Mỹ (DFC) cung cấp bảo hiểm rủi ro chính trị cho các tàu vận chuyển năng lượng, sau khi nhiều hãng tái bảo hiểm lớn thông báo hủy bảo hiểm rủi ro chiến tranh tại Trung Đông từ ngày 5/3.

Về lý thuyết, việc một quốc gia điều tàu chiến bảo vệ tự do hàng hải không vi phạm luật quốc tế. Tuy nhiên, chính Cẩm nang San Remo lại đặt ra một vấn đề nhạy cảm.

Theo đoạn 60 (d), tàu thương mại trung lập có thể mất quyền miễn trừ nếu “di chuyển dưới sự hộ tống của tàu chiến hoặc máy bay quân sự của một bên tham chiến”.

Các tàu chở dầu được nhìn thấy ngoài khơi bờ biển Fujairah, khi Iran tuyên bố sẽ đóng cửa eo biển Hormuz trong bối cảnh xung đột Mỹ-Israel với Iran, tại Fujairah (Saudi Arabia) ngày 3/3. Ảnh: Reuters.

Điều này đồng nghĩa với việc, khi tàu dầu đi cùng tàu chiến Mỹ - một bên tham chiến - chúng có thể bị phía Iran coi là mục tiêu hợp pháp.

Nói cách khác, thay vì được bảo vệ, các tàu thương mại có nguy cơ trở thành “lá chắn nổi” giữa hai bên xung đột.

Giới phân tích cũng đặt câu hỏi về tính khả thi quân sự của kế hoạch này.

Các nguồn tin thị trường nói với Argus rằng khả năng Mỹ triển khai hộ tống diện rộng trong ngắn hạn là thấp, do thiếu năng lực tàu chiến đủ để bảo vệ toàn bộ số tàu dầu qua lại mỗi ngày.

Một chiến dịch hộ tống toàn diện sẽ đòi hỏi số lượng lớn tàu khu trục, tuần dương hạm, máy bay tuần tra biển và hệ thống phòng không - nguồn lực khó có thể dồn ngay lập tức khi chiến dịch quân sự đang ở giai đoạn đầu.

Hiệp hội vận tải biển BIMCO nhận định việc bảo vệ toàn bộ tàu chở dầu hoạt động trong khu vực bị đe dọa là “phi thực tế”, vì yêu cầu số lượng phương tiện quân sự rất lớn.

Ông Sean Kline, Chủ tịch Phòng Vận tải biển Mỹ, nói với Argus: “Quyết định đi qua khu vực này cuối cùng vẫn thuộc về chủ tàu, bởi ngay cả khi có hộ tống hải quân, rủi ro vẫn rất đáng kể”.

Mối đe dọa phi đối xứng từ Iran

Tuy nhiên, điều đáng lo ngại hơn cả là tác động chiến lược dài hạn. Nếu Iran tấn công một tàu được Mỹ hộ tống, Washington có thể coi đó là hành động trực tiếp chống lại lực lượng Mỹ, kéo theo phản ứng quân sự mạnh hơn. Khi đó, Hormuz sẽ không còn là tuyến hàng hải thương mại mà trở thành chiến trường thực sự.

Trước kịch bản đó, giới quan sát lo ngại một vòng xoáy leo thang: hộ tống - tấn công - trả đũa - mở rộng xung đột. Khi đó, không chỉ Iran và Mỹ bị cuốn vào, mà các nước ven Vịnh cũng có nguy cơ trở thành mục tiêu.

Noam Raydan, chuyên gia cao cấp tại Viện Washington, nhận định rằng rủi ro tại Hormuz vẫn ở mức cao “chừng nào Iran còn tiếp tục đe dọa tàu thuyền”.

Dù Mỹ đưa ra đề xuất bảo hiểm rủi ro chính trị, giới giao dịch cho rằng biện pháp này khó có thể ngay lập tức khôi phục lưu thông bình thường.

Mỹ công bố video phóng ngư lôi đánh chìm tàu chiến Iran Bộ trưởng Chiến tranh Pete Hegseth công bố video tàu ngầm Mỹ phóng ngư lôi đánh chìm chiến hạm IRIS Dena của Iran, tuyên bố chiến dịch “không cân sức” và sẽ gia tăng áp lực quân sự lên Iran trong những ngày tới.

Khi các hãng tái bảo hiểm lớn rút khỏi khu vực, chi phí vận tải tăng mạnh, nhiều chủ tàu lựa chọn tạm dừng hoạt động thay vì chấp nhận rủi ro. Trong môi trường chiến tranh, yếu tố tâm lý đóng vai trò không kém yếu tố pháp lý.

Một nhà giao dịch dầu tại Singapore cho biết: “Chỉ cần một vụ tấn công thành công, toàn bộ thị trường sẽ hoảng loạn”.

Từ góc độ luật quốc tế, Iran không có cơ sở pháp lý để phong tỏa Hormuz. Nhưng từ góc độ chiến lược, việc Mỹ triển khai hộ tống quy mô lớn cũng không phải giải pháp không rủi ro.

Nếu thực hiện thận trọng, phối hợp đa phương và giới hạn ở mức răn đe phòng thủ, hộ tống có thể giúp duy trì dòng chảy năng lượng. Nhưng nếu bị khai thác như biểu tượng phô trương sức mạnh trong bối cảnh chiến tranh đang nóng lên, nó có thể biến Hormuz thành điểm bùng phát mới.

Trong thế cân bằng mong manh hiện nay, mỗi quyết định quân sự đều có thể kéo theo hệ quả vượt ngoài tính toán ban đầu. Và tại tuyến hàng hải vận chuyển 1/5 năng lượng toàn cầu, bất kỳ sai lầm nào cũng sẽ không chỉ là vấn đề khu vực, mà là cú sốc đối với toàn bộ kinh tế thế giới.

Phương Linh