Luật Thủ đô năm 2026 mở không gian thể chế cho đổi mới sáng tạo

Với các quy định về thử nghiệm có kiểm soát, ưu đãi nghiên cứu và phát triển, huy động nguồn lực xã hội, Luật mở ra cơ hội đưa tri thức, công nghệ trở thành động lực tăng trưởng mới của Thủ đô.

Tạo đột phá từ thể chế

Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII xác định phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo là khâu đột phá chiến lược, hướng tới mục tiêu đến năm 2030, Hà Nội trở thành trung tâm khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu khu vực. Cùng với đẩy mạnh chuyển đổi số, thành phố đặt mục tiêu dành tối thiểu 3% ngân sách cho lĩnh vực này, ưu tiên phát triển kinh tế số, đô thị thông minh, nâng cao năng lực cạnh tranh, phấn đấu kinh tế số chiếm 30-40% GRDP.

Khu Công nghệ cao Hòa Lạc và khu vực Đại học Quốc gia Hà Nội cơ sở Hòa Lạc là nơi thực hiện 2 dự án sandbox. Ảnh: PV

Để hiện thực hóa định hướng đó, bên cạnh nguồn lực đầu tư và chất lượng nhân lực, Hà Nội cần một khuôn khổ thể chế đủ linh hoạt để khuyến khích sáng tạo, huy động các nguồn lực xã hội và giải quyết những vấn đề mới phát sinh trong quá trình phát triển. Luật Thủ đô năm 2026 đã tạo cơ sở pháp lý để thành phố chủ động hơn trong thiết kế, tổ chức thực hiện và đánh giá các cơ chế, chính sách phù hợp với yêu cầu phát triển của một đô thị lớn.

Đáng chú ý, Chương V của Luật Thủ đô năm 2026 dành riêng các quy định về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Theo Điều 18, HĐND thành phố được quy định các cơ chế, chính sách phù hợp với điều kiện phát triển của Thủ đô, trong đó yêu cầu tích hợp khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số vào hoạch định chính sách, quản lý nhà nước và phát triển các ngành, lĩnh vực kinh tế - xã hội.

Cách tiếp cận này đặt khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo vào vị trí gắn trực tiếp với hoạt động quản trị, điều hành và giải quyết các bài toán phát triển của thành phố, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi nghiên cứu chuyên ngành. Những vấn đề về giao thông, môi trường, năng suất lao động, chất lượng dịch vụ công, quản lý đô thị hay phát triển kinh tế số đều có thể trở thành đối tượng ứng dụng công nghệ và đổi mới phương thức quản lý.

PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Nội cho biết, những năm qua, Hà Nội liên tục là địa phương dẫn đầu cả nước về chỉ số đổi mới sáng tạo. Đóng góp vào kết quả này có các thành tựu về thể chế, chính sách, sự quan tâm bố trí ngân sách cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Thành phố cũng chú trọng gắn kết “ba nhà”, gồm trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp, nhằm đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn, thúc đẩy thương mại hóa sản phẩm, phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Cùng với đó, sự quan tâm phát triển hạ tầng khoa học, công nghệ, trong đó có Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, các dự án khu công nghiệp sinh học và khu công nghiệp công nghệ số, tạo nền tảng cho định hướng phát triển dài hạn của Thủ đô.

Luật Thủ đô năm 2026 tiếp tục mở rộng cơ sở pháp lý cho những định hướng này. HĐND thành phố được quy định các chính sách ưu đãi, hỗ trợ phát triển hạ tầng, tổ chức khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; hỗ trợ nghiên cứu, phát triển, chuyển giao công nghệ, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ, khởi nghiệp sáng tạo và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Đáng chú ý, Luật cho phép thành phố quy định việc thành lập Quỹ phát triển khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, cũng như Quỹ đầu tư mạo hiểm có sử dụng ngân sách thành phố để đầu tư cho khởi nghiệp sáng tạo, hỗ trợ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Việc quản lý, sử dụng nguồn vốn của Quỹ đầu tư mạo hiểm được thực hiện theo nguyên tắc thị trường, chấp nhận rủi ro, bảo đảm công khai, minh bạch và hiệu quả.

Đây là cơ sở để Hà Nội từng bước đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, tăng khả năng kết nối giữa khu vực công và khu vực tư nhân, hỗ trợ các ý tưởng, dự án công nghệ có tiềm năng phát triển. Đối với hoạt động nghiên cứu, đổi mới sáng tạo, việc có nguồn vốn phù hợp và cơ chế đầu tư linh hoạt đặc biệt quan trọng, bởi kết quả nghiên cứu không phải lúc nào cũng có thể chuyển ngay thành sản phẩm thương mại hoặc mang lại hiệu quả kinh tế trong thời gian ngắn.

Thử nghiệm có kiểm soát, mở đường cho sáng kiến mới

Một trong những điểm đáng chú ý của Luật Thủ đô năm 2026 là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát được quy định tại Điều 19. Theo đó, thành phố có cơ sở pháp lý để cho phép thử nghiệm công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới và các mô hình khác trong phạm vi, điều kiện được xác định.

Hệ thống giao thông tự hành thông minh do Phenikaa-X phát triển đang được thử nghiệm có kiểm soát. Ảnh: Công ty Phenikaa

Cơ chế thử nghiệm có kiểm soát hướng tới giải quyết đồng thời hai yêu cầu đó: tạo không gian cho sáng tạo nhưng không buông lỏng quản lý. Theo Điều 19, HĐND thành phố quy định tiêu chí, điều kiện, trình tự, thủ tục cho phép thử nghiệm; cơ chế hướng dẫn, kiểm soát, bảo vệ người tham gia; chính sách hỗ trợ, tài trợ và phát triển thị trường đối với các dự án được đánh giá đạt hiệu quả.

Trên cơ sở đó, UBND thành phố quyết định cho phép thử nghiệm, ban hành quy chế đối với từng dự án, điều chỉnh phạm vi, tạm dừng, gia hạn hoặc kết thúc thử nghiệm. Đối với từng dự án cụ thể, thành phố có thể quyết định tạm thời không áp dụng một số quy định pháp luật trong phạm vi giới hạn thử nghiệm khi những quy định đó đã có nhưng chưa đủ cụ thể hoặc không còn phù hợp. Quá trình triển khai phải bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, trật tự, an toàn xã hội, lợi ích công cộng và quyền lợi của người tham gia.

Cụ thể hóa quy định này, Nghị quyết số 26/2026/NQ-HĐND của HĐND thành phố Hà Nội đã thiết lập trình tự, thủ tục và cơ chế hỗ trợ đối với hoạt động thử nghiệm có kiểm soát. Nghị quyết quy định việc cho phép, điều chỉnh, gia hạn, tạm dừng, chấm dứt và hoàn thành thử nghiệm; đồng thời chú trọng bảo vệ dữ liệu cá nhân, dữ liệu công, tài sản công và lợi ích công cộng.

PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng khoa Luật, Học viện Hành chính và Quản trị công cho rằng, cơ chế thử nghiệm có kiểm soát là một trong những điểm mới của Luật Thủ đô năm 2026, thể hiện tư duy quản trị hiện đại và khả năng thích ứng với yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới. Cơ chế này vừa tạo không gian cho đổi mới sáng tạo, vừa bảo đảm các hoạt động thử nghiệm được giám sát, đánh giá về hiệu quả và rủi ro trước khi xem xét áp dụng trên diện rộng.

Đối với Hà Nội, nếu được triển khai hiệu quả, thử nghiệm có kiểm soát có thể giúp thành phố kiểm chứng những mô hình công nghệ và quản trị đô thị mới ngay trong thực tiễn. Kết quả thu được không chỉ phục vụ việc quyết định có tiếp tục hoặc nhân rộng mô hình hay không, mà còn cung cấp bằng chứng để điều chỉnh quy trình quản lý, tiêu chuẩn kỹ thuật và chính sách liên quan.

Thực tế, Hà Nội đã cho phép thử nghiệm có kiểm soát dự án “Thử nghiệm hệ thống giao thông tự hành thông minh bao gồm xe buýt, robot taxi, robot dọn vệ sinh tự động, robot giao hàng” của Công ty cổ phần Phenikaa-X trong thời gian 24 tháng tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc và khu vực Đại học Quốc gia Hà Nội - cơ sở Hòa Lạc.

Ngoài ra, thành phố cũng cho phép thử nghiệm dự án “Thử nghiệm triển khai sản xuất tổng oxit đất hiếm hàm lượng trên 95% ở quy mô bán công nghiệp từ quặng đất hiếm của Việt Nam”…

Theo PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, việc đẩy mạnh chuyển đổi số tại 126 xã, phường, số hóa và cung cấp dịch vụ công trực tuyến cho người dân, doanh nghiệp là một trong những hướng triển khai quan trọng của Hà Nội. Sự đồng hành của các tập đoàn lớn, cùng mối liên kết giữa đào tạo, nghiên cứu và phát triển, góp phần cung cấp nguồn nhân lực và sản phẩm công nghệ phục vụ Thủ đô.

Có thể thấy, Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ mở rộng thẩm quyền cho Hà Nội trong phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, mà còn tạo lập cơ chế để thành phố chủ động thử nghiệm, đánh giá và hoàn thiện chính sách từ thực tiễn. Đi cùng với quyền chủ động là yêu cầu quản trị rủi ro, công khai, minh bạch, sử dụng hiệu quả nguồn lực và bảo đảm lợi ích công cộng.

Khi thể chế được vận hành đồng bộ với nguồn lực đầu tư, hạ tầng công nghệ và nguồn nhân lực chất lượng cao, những cơ chế mới của Luật Thủ đô năm 2026 sẽ có điều kiện phát huy hiệu quả, góp phần đưa khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển bền vững của Hà Nội.

Hồng Thái