Luật Phát triển đô thị và 2 bước chuyển lớn về tư duy

Sau sắp xếp lại các địa phương, các đô thị lớn như TP. Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Hải Phòng... có quy mô và không gian phát triển rất lớn, dân số tập trung cao, các quan hệ kinh tế - xã hội ngày càng phức tạp khiến cách quản lý hiện nay không còn đáp ứng được yêu cầu phát triển. Quy hoạch, đất đai, giao thông, nhà ở, hạ tầng, môi trường, dịch vụ công, dữ liệu và liên kết vùng... có quan hệ chặt chẽ với nhau, đòi hỏi chính quyền đô thị phải có khả năng quyết định nhanh hơn, chủ động hơn và sát thực tiễn hơn.

Đây chính là nội hàm của bước chuyển tư duy thứ nhất: từ quản lý đô thị sang quản trị đô thị hiện đại và kiến tạo phát triển. Muốn vậy, phải trao quyền thực chất cho chính quyền đô thị. Cốt lõi của tư duy quản trị mới là trung ương không làm thay các chính quyền đô thị, nhưng phải thiết kế thể chế đủ mạnh để đô thị chủ động phát triển và chịu trách nhiệm về sự phát triển của mình.

Cùng với đó, pháp luật phải tính đến sự khác biệt giữa các đô thị. Không thể áp dụng một mô hình quản trị giống nhau cho mọi thành phố có quy mô, vị trí, vai trò và năng lực thực thi khác nhau. Đô thị có năng lực quản trị tốt cần được trao quyền tương xứng với trách nhiệm, đi cùng cơ chế kiểm soát phù hợp. Đây là cách để phân cấp, phân quyền thực sự trở thành động lực phát triển, thay vì chỉ là sự dịch chuyển nhiệm vụ giữa các cấp chính quyền.

Nếu bước chuyển thứ nhất đòi hỏi đổi mới cách quản trị, thì bước chuyển thứ hai đặt ra yêu cầu đổi mới cách xây dựng thể chế cho các đô thị. Thực tiễn TP. Hồ Chí Minh và một số địa phương cho thấy, các cơ chế, chính sách đặc biệt, đặc thù đã tạo "không gian thể chế" để tháo gỡ điểm nghẽn, mở rộng phân cấp, phân quyền, huy động nguồn lực và thử nghiệm cách làm mới. Giá trị của thí điểm không chỉ là giải quyết những vấn đề trước mắt, mà còn cung cấp bằng chứng thực tiễn để hoàn thiện pháp luật ổn định, lâu dài.

Nhưng thí điểm cũng có những giới hạn khiến chính quyền đô thị khó có thể bứt phá. Vì thế, đích đến phải là một khung khổ pháp lý ổn định, có tính dự báo để các đô thị chủ động phát triển trong dài hạn, đồng thời đủ linh hoạt để đáp ứng sự khác biệt và những yêu cầu mới của thực tiễn. Những chính sách được thực tiễn chứng minh hiệu quả phải được tổng kết, luật hóa và nhân rộng; những chính sách không còn phù hợp phải được sửa đổi hoặc chấm dứt.

Yêu cầu này càng quan trọng khi tới đây sẽ có thêm các địa phương được đề xuất trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Một thành phố trực thuộc Trung ương không thể chỉ là sự thay đổi về địa vị hành chính, mà phải đi cùng mô hình quản trị, thẩm quyền, nguồn lực và năng lực thực thi tương xứng. Nếu sau khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương vẫn phải tiếp tục đi tìm cơ chế riêng để tháo gỡ từng điểm nghẽn, thì khó có thể tạo ra bước chuyển thực chất về chất lượng phát triển.

Nhìn từ hai bước chuyển lớn về tư duy mà Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh, có thể thấy, Luật Phát triển đô thị không chỉ nhằm giải quyết một số điểm nghẽn cụ thể, mà còn phải hướng tới thiết lập một nền tảng thể chế mới cho phát triển đô thị. Nếu các cơ chế đặc thù là cách mở đường cho một đô thị phát triển thì có thể nói rằng, Luật Phát triển đô thị sẽ mở đường cho cả hệ thống đô thị hiện đại phát triển. Đây cũng là phép thử đối với tư duy xây dựng thể chế trong giai đoạn mới: từ xử lý từng điểm nghẽn sang chủ động thiết kế thể chế; từ quản lý theo cách làm sẵn có sang kiến tạo không gian phát triển; từ thí điểm để giải quyết tình huống sang tổng kết thực tiễn để hình thành hệ thống pháp luật ổn định.

Luật Phát triển đô thị, vì thế, là cơ hội để xác lập một cách tiếp cận mới: trao quyền để đô thị phát triển, trao trách nhiệm để đô thị tự chủ, thiết lập thể chế để đô thị không phải đi "xin cơ chế", đồng thời kiểm soát quyền lực để bảo đảm đô thị vận hành hiệu quả với trách nhiệm giải trình minh bạch, kịp thời. Nếu được thiết kế đúng tinh thần ấy, Luật Phát triển đô thị sẽ không chỉ giải quyết câu chuyện quản lý đô thị hôm nay, mà còn đặt nền tảng cho một hệ thống đô thị năng động hơn, tự chủ hơn và có năng lực đóng góp lớn hơn vào phát triển vùng và phát triển đất nước.

Quỳnh Chi