Luật Đô thị đặc biệt - Đột phá thể chế cho TP.HCM

Giao quyền chủ động cho TP.HCM

Nhiều thập kỷ qua, TP.HCM luôn là đầu tàu kinh tế, nhưng "chiếc áo" cơ chế hiện tại đã trở nên quá chật hẹp. Các Nghị quyết đặc thù như 54, 98 hay 260 tạo ra những bước đệm quan trọng; song bản chất vẫn là thí điểm và bị giới hạn bởi thời gian. Sự thiếu đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành thường xuyên tạo ra những xung đột, khiến các chính sách đột phá khó phát huy tối đa hiệu quả. Do đó, việc xây dựng một đạo luật mang tính ổn định, lâu dài không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết để kiến tạo khung thể chế linh hoạt, hiện đại cho siêu đô thị này.

TP.HCM tổ chức Hội thảo khoa học cấp quốc gia "Luật Đô thị đặc biệt - Đột phá thể chế cho TP.HCM". Ảnh: Đại học Luật TP.HCM

TS. Nguyễn Thị Thiện Trí (Trường Đại học Luật TP.HCM) đưa ra một đề xuất mang tính đột phá về tư duy phân định thẩm quyền. Đó là Luật Đô thị đặc biệt cần thay đổi cách tiếp cận, thay vì liệt kê những gì thành phố được làm, luật nên xác định rõ ràng danh mục những lĩnh vực thuộc thẩm quyền độc quyền của Trung ương. Tất cả những nội dung còn lại, đặc biệt là quản trị đô thị, phát triển kinh tế - xã hội tại chỗ phải được giao trọn quyền chủ động cho TP.HCM quyết định. TS. Trí khẳng định, sự rạch ròi này chính là liều thuốc đặc trị cho căn bệnh "xin - cho", giúp thành phố thoát khỏi sự phụ thuộc và nâng cao tối đa năng lực quản trị đô thị đặc biệt. Khi ranh giới thẩm quyền được vạch rõ, sự năng động của địa phương sẽ được giải phóng hoàn toàn.
Tuy nhiên, mọi cơ chế sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu những con người dám thực thi. Hội thảo đã dành nhiều thời gian bàn về hành lang bảo vệ cán bộ. Ông Đinh Hồng Kỳ, Chủ tịch Hiệp hội Xây dựng và Vật liệu xây dựng TP.HCM (SACA) thẳng thắn chỉ ra rằng điểm nghẽn lớn nhất không nằm ở vốn mà ở nỗi lo trách nhiệm của đội ngũ thực thi. Luật cần thiết kế một "vùng an toàn thử nghiệm" (Sandbox) để cán bộ yên tâm cống hiến, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung trong một môi trường pháp lý minh bạch. Song hành với đó, thành phố cần những chính sách đãi ngộ vượt trội để thu hút các chuyên gia, nhà khoa học và nguồn nhân lực chất lượng cao — những "kiến trúc sư" thực thụ sẽ vận hành bộ máy thể chế mới này.

Tạo khung pháp lý thống nhất, đồng bộ

Xây dựng Luật Đô thị đặc biệt là một hành trình đầy thách thức nhưng cũng đầy kỳ vọng. Các chuyên gia đều đồng thuận rằng, nếu được thiết kế dựa trên tư duy phân định thẩm quyền rạch ròi, kết hợp với hành lang bảo vệ cán bộ dám dấn thân, đạo luật này sẽ tạo ra một nền tảng thể chế đủ mạnh để TP.HCM bứt phá. Khi những nút thắt pháp lý cuối cùng được tháo gỡ, thành phố sẽ thực sự trở thành một cực tăng trưởng năng động, một trung tâm đổi mới sáng tạo không chỉ của Việt Nam mà của cả khu vực trong giai đoạn phát triển mới.

Phó chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Lê Hoa

Song song với đổi mới bộ máy, Luật Đô thị đặc biệt phải là công cụ mạnh mẽ để huy động các nguồn lực phát triển. Thành phố đang đứng trước áp lực khổng lồ về nhu cầu vốn cho hạ tầng, y tế và giáo dục. Các đại biểu kiến nghị luật cần mở rộng tối đa cơ chế hợp tác công - tư (PPP) và tạo ra các công cụ tài chính mới để khai thác hiệu quả nguồn lực đất đai. Việc xây dựng cơ chế đặc thù cho khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và các lĩnh vực xanh sẽ giúp TP.HCM giữ vững vai trò tâm điểm thu hút dòng vốn đầu tư thế hệ mới. Khi có được sự chủ động về ngân sách và tài chính, thành phố sẽ tự tin triển khai các dự án mang tính chiến lược mà không phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn vốn từ Trung ương.

Nhìn nhận Luật Đô thị đặc biệt có ý nghĩa quan trọng với sự phát triển thành phố trong bối cảnh hiện nay. Phó chủ tịch UBND TP.HCM Nguyễn Mạnh Cường nhấn mạnh: Thành phố nhận thức được sứ mệnh của mình, nỗ lực tối đa, phối hợp cao nhất với các cơ quan liên quan để đáp ứng yêu cầu phát triển của thành phố trong giai đoạn tới. Sau sắp xếp đơn vị hành chính, TP.HCM cần điều kiện phù hợp hơn để phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế và giữ vững vai trò dẫn dắt đầu tàu trong phát triển kinh tế- xã hội.

Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt, yêu cầu chuyển dịch, chuyển đổi mô hình tăng trưởng, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh dựa trên khoa học- công nghệ, đổi mới sáng tạo cũng đặt ra nhiều yêu cầu, nhiều bài toán mà thành phố phải đối diện để giải quyết, mở đường để phát triển mạnh mẽ hơn trong thời gian tới. “Luật Đô thị đặc biệt sẽ xác định rất nhiều yêu cầu, điều kiện để thành phố tạo lập khung pháp lý thống nhất, đồng bộ và vượt trội, xác định rõ mô hình phát triển thành phố trong vai trò là siêu đô thị, là đơn vị dẫn dắt, đầu tàu trong phát triển kinh tế- xã hội; tăng phân cấp, phân quyền từ chính quyền cấp thành phố đến cơ sở. Từ đó khơi thông, huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực, thẩm quyền”, Phó Chủ tịch UBND thành phố chia sẻ.

Từ góc độ cơ quan quản lý, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú đã đúc kết 6 nhóm vấn đề trọng tâm mà đạo luật này tập trung nghiên cứu, tạo thành bộ khung giải pháp toàn diện cho tương lai thành phố. Đầu tiên là đột phá về thể chế quản trị và phân quyền nhằm hoàn thiện mô hình chính quyền đô thị, đẩy mạnh phân cấp thực chất để tăng tính tự chủ. Hai là, cụ thể hóa các nghị quyết chiến lược, đưa các chủ trương từ Bộ Chính trị và Trung ương vào một khung khổ pháp lý đồng bộ. Ba là, đổi mới công tác quy hoạch, xây dựng tư duy quy hoạch tích hợp, hiện đại, phù hợp với tầm vóc của một siêu đô thị. Bốn là, huy động nguồn lực phát triển hạ tầng thông qua việc tìm kiếm các cơ chế tài chính đột phá cho các công trình trọng điểm về giao thông, y tế và giáo dục. Năm là, tăng cường liên kết vùng, xác lập vai trò hạt nhân của TP.HCM trong việc kết nối và dẫn dắt sự phát triển của vùng Đông Nam Bộ. Cuối cùng là, xử lý dứt điểm các điểm nghẽn đô thị như ùn tắc giao thông, ngập nước và ô nhiễm môi trường – những vấn đề đang trực tiếp cản trở đà tăng trưởng bền vững của thành phố.

Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa đột phá thể chế quản trị với việc cụ thể hóa các nghị quyết chiến lược của Đảng. Đặc biệt, luật phải tạo ra cuộc cách mạng trong công tác quy hoạch đô thị và tăng cường liên kết vùng, đưa TP.HCM thành trung tâm dẫn dắt của cả vùng Đông Nam Bộ. Trọng tâm lớn nhất chính là trao quyền thực chất để chính quyền thành phố đủ công cụ ban hành các cơ chế phù hợp với thực tiễn phát triển của một siêu đô thị, thay vì phải áp dụng những quy định chung vốn đã không còn tương thích.

Một mục tiêu thực dụng khác của luật là giải quyết dứt điểm các "căn bệnh" kinh niên của đô thị như ùn tắc giao thông, ngập nước và ô nhiễm môi trường. Đây là những điểm nghẽn đang bào mòn sức cạnh tranh của thành phố mỗi ngày. Tuy nhiên, Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tú nhấn mạnh: Luật phải bảo đảm giới hạn hiến định, không chồng lấn với các lĩnh vực thuộc thẩm quyền riêng của Trung ương. "Trao quyền thực chất cho TP HCM là trọng tâm, nhưng phải đi cùng cơ chế hậu kiểm, giám sát và trách nhiệm giải trình chặt chẽ", ông nói.

Trước đó, Bộ Chính trị đã đồng ý chủ trương để TP.HCM xây dựng Luật Đô thị đặc biệt, tương tự Luật Thủ đô. Dự luật dự kiến được trình Quốc hội khóa XVI xem xét vào cuối năm 2026. TP.HCM xác định ba nguyên tắc cốt lõi khi xây dựng luật: trao quyền tự chủ toàn diện; luật hóa các vấn đề thực tiễn chưa có hành lang pháp lý; và thể chế hóa các cơ chế đặc thù thành quy định pháp luật ổn định, lâu dài.

Hoàng Bắc