Nghĩ khác để nâng tầm nông sản: Khi nông dân 'nói không' với hóa chất

Tinh bột sắn dây của HTX nông sản hữu cơ Thanh Tùng được sấy bằng hệ thống sấy thông minh, giúp giữ trọn màu sắc và hàm lượng dinh dưỡng tự nhiên. Ảnh: Trường Giang

Từ bỏ lối mòn

Ông Bùi Văn Tùng vốn sinh ra và lớn lên tại vùng đất có nghề trồng và sản xuất tinh bột sắn dây lâu đời. Hơn 30 năm trước, gia đình ông đã gắn bó với hơn một mẫu sắn dây tại xã Ninh Nhất cũ (nay là phường Hoa Lư). Tuy nhiên, thay vì hài lòng với nếp làm cũ, ông luôn trăn trở trước thực trạng canh tác manh mún và sự lạm dụng phân bón hóa học đang dần trở nên phổ biến.

Với nhạy cảm của một người làm nghề, ông nhận ra rằng việc lạm dụng hóa chất và thuốc bảo vệ thực vật là một vòng quẩn: nó không chỉ khiến đất đai kiệt quệ, hệ sinh thái bị tổn thương mà còn tạo ra những sản phẩm thiếu an toàn, sức cạnh tranh yếu giữa bối cảnh người tiêu dùng ngày càng khắt khe về sức khỏe. Thấu hiểu rằng "muốn phát triển bền vững phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu sạch", ông Tùng đã đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt, được coi là cuộc "cách mạng" đối với bản thân: Từ bỏ hoàn toàn hóa chất trong canh tác để quay về với giá trị hữu cơ thuần túy.

Năm 2000, ông mạnh dạn rời xa vùng đất quen thuộc, đưa cây sắn dây lên trồng thử nghiệm trên diện tích 7.000m2 tại vùng đất ven rừng Cúc Phương, thuộc xã Thanh Sơn. Nơi đây không chỉ có thổ nhưỡng giàu khoáng chất mà còn là môi trường lý tưởng để ông hiện thực hóa khát vọng về một quy trình sản xuất “sạch từ gốc”, nơi sản phẩm được làm ra bằng sự tử tế và trách nhiệm của người nông dân.

Vùng nguyên liệu sắn dây hữu cơ rộng hàng chục ha của HTX. Ảnh: CTV

Tại vùng đất mới, ông Tùng nghiên cứu và áp dụng quy trình canh tác theo hướng hữu cơ thuận tự nhiên, không sử dụng phân hóa học, thuốc trừ sâu hay chất kích thích tăng trưởng. Thay vào đó, ông sử dụng phân bón được phối trộn từ phân gà, phân vi sinh, lân nung chảy, trấu hun yếm khí và bã củ sắn dây còn lại sau khi chế biến tinh bột.

Dù việc quản lý dịch hại, cỏ dại bằng phương pháp sinh học đòi hỏi sự tỉ mỉ và khắt khe hơn nhiều so với việc phun thuốc hóa học, nhưng kết quả mang lại rất rõ rệt. Cây sắn dây không chỉ phát triển tốt mà còn cho năng suất, chất lượng vượt trội. Nếu trước đây, mỗi gốc sắn dây chỉ cho từ 100 kg củ, thì nay với phương pháp canh tác hữu cơ, năng suất có thể đạt tới 150-250kg/gốc.

Khi đã khẳng định được tính đúng đắn của mô hình, năm 2022, ông Tùng cùng một số người cùng chí hướng đã thành lập Hợp tác xã (HTX) Nông sản hữu cơ Thanh Tùng NB. Hiện nay, HTX có 9 thành viên và 15 hộ liên kết sản xuất trên tổng diện tích 13ha, trong đó toàn bộ quy trình đều được chứng nhận phù hợp với các tiêu chuẩn về nông nghiệp hữu cơ (TCVN 11041-2:2017).

Việc chuyển đổi sang mô hình HTX đã giúp ông giải bài toán về quy mô, tạo cơ sở để đầu tư hệ thống máy móc khép kín và công nghệ sấy thông minh SASAKI của Nhật Bản, giúp giữ trọn màu sắc và dinh dưỡng của nông sản.

Sản phẩm của HTX không chỉ đạt chuẩn OCOP 3 sao cấp tỉnh mà còn đạt chứng nhận quốc tế ISO 22000:2018 về an toàn thực phẩm. Năm 2026, sản phẩm tinh bột sắn dây của HTX đã vinh dự được tôn vinh là “Sản phẩm tiêu biểu của HTX”. Chất lượng vượt trội, các sản phẩm của HTX được nhiều khách hàng tin tưởng, xuất bán đi khắp các tỉnh, thành trong cả nước.

Trung bình mỗi năm, HTX tiêu thụ khoảng 200 tấn nguyên liệu cho bà con. đưa ra thị trường gần 30 tấn sản phẩm thành phẩm các loại, chủ yếu là tinh bột sắn dây, tinh bột nghệ, tinh bột nghệ mật ong, đậu, lạc, vừng... Doanh thu đạt gần 3 tỷ đồng/năm.

Củ sắn dây tươi sau khi thu hoạch được đưa ngay vào quy trình chế biến khép kín. Ảnh: Trường Giang

Lan tỏa tư duy nông nghiệp tử tế

Mô hình của ông Tùng không chỉ dừng lại ở hiệu quả kinh tế mà còn góp phần thay đổi nhận thức của người dân địa phương về nông nghiệp sạch. Sự thay đổi từ những người trực tiếp sản xuất chính là thành công lớn nhất mà HTX đạt được.

Bà Nguyễn Thị Nga (xã Thanh Sơn), một lao động tại trại sắn dây của HTX, bộc bạch: "Trước đây, tôi cứ nghĩ làm nông mà không có thuốc hóa học thì cây không thể tốt được. Nhưng khi trực tiếp chăm sóc vườn sắn của ông Tùng, thấy đất đai tơi xốp, cây phát triển khỏe mạnh bằng chế phẩm sinh học, tôi mới thực sự hiểu thế nào là canh tác tử tế. Không chỉ yên tâm vì sức khỏe bản thân không phải tiếp xúc với thuốc hóa học độc hại, tôi còn đang ấp ủ dự định học kỹ thuật để áp dụng ngay tại vườn nhà mình, thay vì cứ lạm dụng thuốc hóa học như trước đây".

Sức lan tỏa của lối làm nông "nghĩ khác" này còn hiện hữu rõ nét qua đời sống của các hộ liên kết. Ông Đinh Văn Hải (tổ 8, thôn Hiền Lương, xã Thanh Sơn) cho biết, trước đây gia đình ông chỉ quen với cây ngô, cây sắn năng suất thấp, đời sống bấp bênh.

"Từ khi liên kết với HTX, tôi mới dám tin rằng làm nông nghiệp sạch có thể làm giàu. Với 2ha trồng sắn dây theo quy trình hữu cơ, mỗi năm tôi thu hoạch hơn 30 tấn củ và được HTX thu mua toàn bộ với giá ổn định. Thu nhập hơn 100 triệu đồng mỗi năm không chỉ giúp gia đình ổn định cuộc sống mà quan trọng hơn, làm nông nghiệp hữu cơ cho chúng tôi niềm tin vào giá trị của những sản phẩm an toàn", ông Hải nói.

Hiện nay, mô hình của ông Tùng đã tạo việc làm và thu nhập ổn định cho gần 20 lao động, đồng thời mở ra sinh kế bền vững cho nhiều hộ dân vùng đồi núi qua phương thức liên kết sản xuất, tiêu thụ sản phẩm.

Mỗi sản phẩm của HTX nông sản hữu cơ Thanh Tùng đều được kiểm soát nghiêm ngặt về chất lượng trước khi đưa ra thị trường. Ảnh: Trường Giang

Dù đã gặt hái được những thành công nhất định, ông Tùng vẫn đau đáu một nỗi niềm về thị trường. Ông chia sẻ, khó khăn lớn nhất hiện nay không phải là sản xuất mà là làm sao để người tiêu dùng hiểu và nhận diện đúng giá trị của sản phẩm hữu cơ thực thụ.

Trong một thị trường mà hàng chất lượng và hàng lạm dụng hóa chất đôi khi vẫn còn lẫn lộn, ông Tùng mong muốn không chỉ người tiêu dùng thay đổi nhận thức, mà rất cần những "hàng rào" kỹ thuật và sự quản lý chặt chẽ từ cơ quan chức năng để nông nghiệp sạch không phải đơn độc trên hành trình định danh giá trị. Đây không chỉ là cách bảo vệ những người làm nông tử tế như ông, mà còn là bảo vệ quyền lợi và sức khỏe bền vững cho người tiêu dùng.

Câu chuyện của ông Bùi Văn Tùng không chỉ là minh chứng cho khát vọng làm giàu của người nông dân thời đại mới, mà còn là lời khẳng định: Nông nghiệp sạch, dù gian truân, nhưng chính là con đường duy nhất dẫn đến tương lai bền vững cho nông sản Việt.

Nguyễn Lựu