Lãi suất huy động lên đỉnh, biên lợi nhuận ngân hàng bị nén chặt

Cuộc đua lãi suất huy động kéo dài suốt nửa đầu năm 2026 giờ đã gửi hóa đơn. Kết quả kinh doanh quý 2/2026 cho thấy một ngành đang chia làm hai ngả, nhóm dẫn đầu vẫn báo lãi lớn, trong khi ở nhóm dưới đã xuất hiện ngân hàng đầu tiên lỗ trong quý. Điểm chung của cả hai đầu là chi phí vốn. Lãi suất huy động bị đẩy lên để giữ nguồn, biên lãi ròng co lại, và khoảng cách giữa các ngân hàng giãn ra theo đúng năng lực cân đối vốn.

CUỘC ĐUA LÃI SUẤT CHƯA HẠ NHIỆT

Sức ép trên mặt bằng lãi suất chưa buông. Ngày 20/7/2026, ACB tăng thêm 0,5 điểm phần trăm lãi suất tiết kiệm các kỳ hạn 6 - 12 tháng, đưa kỳ hạn 12 tháng lên 7,8%/năm, 9 tháng 7,7%/năm và 6 tháng 7,6%/năm. Với các khoản tiền gửi lớn theo thỏa thuận, một số nhà băng chào tới 8,5 - 9%/năm, kèm quà tặng và ưu đãi riêng cho từng nhóm khách hàng. So với cuối năm 2025, mặt bằng lãi suất huy động đã tăng khoảng 2 - 2,5 điểm phần trăm.

Gốc của sức ép nằm ở độ vênh giữa cho vay và huy động. Đến ngày 29/6, dư nợ tín dụng toàn hệ thống đạt 20,03 triệu tỷ đồng, tăng 7,73% so với cuối năm 2025 — gần 1,4 triệu tỷ đồng bơm ra chỉ trong sáu tháng; đến 13/7, mức tăng lên 7,86%, trong khi huy động vốn đuổi không kịp.

Lãi suất thị trường 1 (ngân hàng với cư dân) thời gian qua

Ông Phạm Chí Quang, Vụ trưởng Vụ Chính sách tiền tệ, Ngân hàng Nhà nước, cho biết, trong 5 năm gần đây, tín dụng luôn tăng nhanh hơn huy động khoảng 3 - 4 điểm phần trăm, khiến tỷ lệ dư nợ trên tổng tiền gửi (LDR) ở nhiều ngân hàng lên 112 - 117%. Nghĩa là cứ huy động 100 đồng, hệ thống đang cho vay khoảng 112 đồng; phần chênh phải bù bằng vốn tự có, giấy tờ có giá và vay mượn trên thị trường liên ngân hàng.

Nghịch lý là tiền trong nền kinh tế không hẳn thiếu, mà đọng. Riêng tiền gửi của Kho bạc Nhà nước, theo ước tính của Chứng khoán BIDV, đang ở mức 1,6 - 1,7 triệu tỷ đồng, khoảng 15% tổng tiền gửi, nhưng phần lớn nằm ngoài vòng quay tín dụng.

Từ 1/7, Thông tư 25/2026 cho phép tính thêm một phần tiền gửi có kỳ hạn của Kho bạc vào công thức LDR và nâng trần vốn ngắn hạn cho vay trung, dài hạn từ 30% lên 40%, mở thêm dư địa cho các ngân hàng chạm trần. Nhưng đó là nới chỉ tiêu trên giấy, chưa phải dòng tiền mới chảy vào hệ thống.

HÓA ĐƠN HIỆN RA TRONG BÁO CÁO

Cái giá của việc huy động đắt hơn đã lộ ra trong báo cáo quý 2/2026. Chi phí vốn lên cao trong khi lãi suất cho vay chưa thể tăng tương ứng khiến biên lãi ròng (NIM) của phần lớn ngân hàng co về quanh 3%, mức thấp so với các năm trước. Khi phần chênh giữa lãi cho vay và lãi huy động mỏng đi, lợi nhuận phụ thuộc gần như hoàn toàn vào chỗ ngân hàng huy động được vốn rẻ đến đâu.

Kết quả là bức tranh phân hóa mạnh. Ở đầu trên, theo dự phóng của SSI Research, trong 13 ngân hàng theo dõi có 11 đơn vị vẫn tăng trưởng lợi nhuận, chỉ ACB và Sacombank suy giảm; VPBank trong nhóm dẫn đầu hệ thống với lợi nhuận trước thuế ước 10.200 - 10.400 tỷ đồng, tăng 64 - 67% so với cùng kỳ. ABBank báo lãi trước thuế nửa đầu năm 3.016 tỷ đồng, tăng 80%, với tỷ lệ nợ xấu chỉ 0,55%.

Nhưng ở đầu dưới, sức ép chi phí vốn đã đủ để lật một số nhà băng sang thua lỗ. Saigonbank lỗ trước thuế 40 tỷ đồng trong quý 2/2026, so với khoản lãi 76 tỷ đồng cùng kỳ năm ngoái, kéo lợi nhuận nửa đầu năm giảm hơn 72%.

Nguyên nhân đến thẳng từ cơ chế nói trên. Đó là chi phí huy động tăng bào mòn biên lãi, cộng với việc phải nâng trích lập dự phòng rủi ro tín dụng thêm hơn 62%. Cùng lúc, tiền gửi khách hàng tại ngân hàng này giảm hơn 4% từ đầu năm, còn tỷ lệ nợ xấu lên 2,22%. Eximbank cũng báo lợi nhuận nửa đầu năm giảm 51%.

Độ lệch giữa hai đầu phản ánh đúng năng lực giữ vốn giá rẻ. Các ngân hàng có tỷ lệ tiền gửi không kỳ hạn (CASA) cao và nền khách hàng rộng chịu được đợt tăng lãi suất; các ngân hàng nhỏ, CASA mỏng, phải chào lãi suất cao hơn và vay nhiều hơn trên thị trường liên ngân hàng để giữ thanh khoản, nên biên lãi bị ăn mòn nhanh hơn.

Áp lực chưa dừng lại. Khoảng 80% tiền gửi của hệ thống có kỳ hạn dưới 6 tháng, trong khi nhu cầu vốn dồn vào các khoản trung, dài hạn, buộc các nhà băng liên tục tái huy động nguồn ngắn với giá đắt hơn.

Phần rủi ro còn lại nằm ở phía người vay. Lãi suất tiền gửi kỳ hạn 12 tháng, mức tham chiếu cho phần lớn khoản vay đang thả nổi lại chính là kỳ hạn tăng mạnh nhất.

Nhiều khoản vay mua nhà sau hai đến ba năm hưởng ưu đãi sẽ bước vào giai đoạn thả nổi trong quý 3 và 4. Khi lãi vay điều chỉnh lên theo mặt bằng huy động, gánh trả nợ nặng thêm, và một phần trong đó sẽ quay lại bảng cân đối ngân hàng dưới dạng nợ xấu và chi phí dự phòng.

Nhìn tổng thể, cuộc đua lãi suất không còn là chuyện riêng của bộ phận huy động. Nó đã đi hết một vòng, từ khoảng hở giữa tín dụng và tiền gửi, qua chi phí vốn, đến biên lãi và giờ là lợi nhuận từng ngân hàng.

Thông tư 25 mua thêm thời gian, nhưng chừng nào nguồn vốn dài hạn của hệ thống chưa dày lên, khoảng cách giữa hai đầu bảng lợi nhuận sẽ còn giãn.

Câu hỏi cho nửa cuối năm không phải là ngành ngân hàng còn lãi hay không, mà là cái giá của tăng trưởng ấy đang được chia cho ai.

Vũ Phong