Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất: Từ tháo gỡ điểm nghẽn đến kiến tạo động lực phát triển

Trong bối cảnh đó, Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI mang ý nghĩa vượt ra ngoài một kỳ họp lập pháp thông thường. Việc Quốc hội xem xét, quyết định 33 nội dung, trong đó có 19 dự án luật, nghị quyết quy phạm pháp luật, cho ý kiến bước đầu đối với 7 dự án luật và quyết định nhiều vấn đề quan trọng của đất nước thể hiện quyết tâm rất cao trong việc nhanh chóng thể chế hóa các chủ trương của Đảng, đáp ứng yêu cầu phát triển của đất nước trong giai đoạn mới, để không chậm trễ, không để lỡ thời cơ phát triển của đất nước như phát biểu khai mạc của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn.

Điều đáng chú ý hơn cả không chỉ là khối lượng công việc lập pháp rất lớn mà là bước chuyển trong tư duy xây dựng pháp luật. Nếu như những kỳ họp gần đây của Quốc hội tập trung hoàn thiện thể chế để tháo gỡ những điểm nghẽn của phát triển thì kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI đánh dấu một bước chuyển quan trọng: Từ Quốc hội tháo gỡ những rào cản của phát triển sang Quốc hội chủ động kiến tạo môi trường, động lực và không gian phát triển mới.

1. Kiến tạo thể chế để dẫn dắt phát triển

Trong nhiệm kỳ vừa qua, Quốc hội đã tập trung rà soát, sửa đổi, bổ sung nhiều đạo luật nhằm xử lý những quy định chồng chéo, mâu thuẫn, tháo gỡ các "điểm nghẽn" về thể chế, tạo điều kiện thúc đẩy đầu tư, sản xuất, kinh doanh và khơi thông các nguồn lực phát triển. Những kết quả đó đã tạo nền tảng quan trọng để công tác lập pháp bước sang một giai đoạn phát triển mới.

Nếu như trước đây nhiệm vụ trọng tâm là hoàn thiện thể chế để theo kịp yêu cầu phát triển thì hiện nay yêu cầu đặt ra là để thể chế chủ động dẫn dắt sự phát triển. Đây chính là điểm mới nổi bật của kỳ họp lần này. Pháp luật không chỉ là công cụ quản lý nhà nước mà còn phải trở thành nền tảng để kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh ổn định, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và mở rộng không gian phát triển.

Quang cảnh phiên khai mạc Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: TRỌNG HẢI

Sự chuyển dịch đó phản ánh tư duy lập pháp hiện đại: Từ xử lý những vấn đề của hiện tại sang chuẩn bị khuôn khổ pháp lý cho tương lai; từ "gỡ vướng" sang "tạo động lực"; từ bảo đảm quản lý sang đồng thời kiến tạo phát triển.

2. Chất lượng thể chế phải được đặt lên hàng đầu

Khối lượng lớn các dự án luật được trình tại kỳ họp không phải là mục tiêu tự thân. Điều quan trọng hơn là mỗi đạo luật phải thực sự giải quyết được những vấn đề của thực tiễn, có tính thống nhất, khả thi và tạo ra giá trị phát triển.

Trong bối cảnh hiện nay, trước nhu cầu của thực tiễn có thể thấy rằng tốc độ hoàn thiện thể chế cũng chính là tốc độ phát triển của đất nước. Vì vậy, Quốc hội không chỉ quan tâm đến việc ban hành thêm nhiều đạo luật mà còn đặc biệt coi trọng chất lượng của từng chính sách, bảo đảm mỗi đạo luật sau khi được thông qua đều có thể nhanh chóng đi vào cuộc sống và trở thành một nguồn lực phát triển mới.

Một trong những điểm mới rất đáng chú ý của kỳ họp lần này là yêu cầu Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Đây không chỉ là yêu cầu về kỹ thuật lập pháp mà còn phản ánh sự đổi mới trong tư duy xây dựng pháp luật. Chính sách phải được đánh giá đầy đủ về tác động, nguồn lực và điều kiện thực hiện ngay từ khâu xây dựng; hạn chế tối đa khoảng trống pháp lý, không để xảy ra "độ trễ" giữa ban hành và tổ chức thực hiện. Có như vậy, chủ trương của Đảng mới nhanh chóng được chuyển hóa thành pháp luật và pháp luật mới thực sự trở thành động lực của phát triển.

3. Người dân và doanh nghiệp phải là đối tượng thụ hưởng trực tiếp

Một điểm nổi bật của các dự án luật trình Quốc hội lần này là đều hướng tới những mục tiêu cải cách rất cụ thể, có thể lượng hóa và kiểm chứng. Dự án Luật Hải quan (sửa đổi) dự kiến cắt giảm 5 nhóm thủ tục; dự án Luật sửa đổi, bổ sung Điều 6 và Phụ lục IV của Luật Đầu tư cắt giảm 58 ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện; dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 10 luật trong lĩnh vực nông nghiệp và môi trường dự kiến cắt giảm khoảng 40 thủ tục hành chính, 40 điều kiện kinh doanh, tiết giảm khoảng 790 ngày làm việc cho người dân và doanh nghiệp. Cùng với các đột phá về thủ tục hành chính, các dự án Luật tại kỳ họp cũng hướng tới phân cấp, phân quyền triệt để, rõ chức năng, nhiệm vụ, gắn với chuyển đổi số và khoa học công nghệ để từ đó tạo bước chuyển trong điều hành.

Những con số đó cho thấy cải cách thể chế lần này không dừng ở những mục tiêu mang tính định hướng mà đã được cụ thể hóa bằng những kết quả đầu ra rất rõ ràng. Thước đo thành công của các đạo luật sẽ không chỉ là số lượng luật được thông qua, mà là mức độ thuận lợi hơn trong thực hiện thủ tục hành chính, chi phí tuân thủ được cắt giảm, môi trường đầu tư kinh doanh được cải thiện và các nguồn lực phát triển được khơi thông mạnh mẽ hơn. Đó cũng là mục tiêu cao nhất của hoạt động lập pháp trong giai đoạn hiện nay: Mọi cải cách cuối cùng phải hướng tới phục vụ người dân, doanh nghiệp và sự phát triển của đất nước.

4. Đổi mới quy trình lập pháp để nâng cao chất lượng chính sách

Một điểm mới rất đáng chú ý của kỳ họp lần này là Quốc hội không chỉ xem xét các dự án luật đã hoàn chỉnh mà còn cho ý kiến ngay từ giai đoạn xác định chủ trương, định hướng chính sách đối với một số dự án luật có phạm vi tác động rất rộng như Luật Đất đai (sửa đổi), Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi), Luật Nhà ở (sửa đổi), Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ luật Tố tụng hình sự (sửa đổi)...

Đây là một bước đổi mới quan trọng trong quy trình xây dựng pháp luật. Nếu trước đây Quốc hội chủ yếu thảo luận khi dự thảo luật đã cơ bản hoàn thiện thì nay việc tham gia ngay từ giai đoạn chính sách giúp phát huy trí tuệ của đại biểu Quốc hội từ sớm, tạo sự thống nhất về những vấn đề cốt lõi trước khi thể chế hóa thành các quy định cụ thể.

Quan trọng hơn, cách làm này giúp nâng cao chất lượng đánh giá tác động chính sách, tạo điều kiện để Chính phủ và cơ quan soạn thảo tiếp thu đầy đủ ý kiến của Quốc hội, hạn chế việc phải chỉnh sửa nhiều ở giai đoạn cuối. Đây không chỉ là đổi mới về quy trình mà còn là đổi mới về tư duy lập pháp, lấy chất lượng chính sách làm trung tâm và hiệu quả thực thi làm mục tiêu hướng tới. Có thể kỳ vọng đây sẽ trở thành kinh nghiệm tốt trong công tác xây dựng pháp luật của Quốc hội thời gian tới.

5. Kiến tạo đồng thời hạ tầng cứng và hạ tầng mềm cho phát triển

Cùng với công tác lập pháp, kỳ họp còn xem xét nhiều quyết sách quan trọng về đầu tư các công trình hạ tầng chiến lược, trong đó có dự án Đường vành đai 5 vùng Thủ đô và điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đường sắt Lào Cai-Hà Nội-Hải Phòng. Điều đó tiếp tục khẳng định một tư duy phát triển nhất quán: Muốn đạt mục tiêu tăng trưởng nhanh và bền vững thì phải đồng thời đầu tư cho cả hạ tầng vật chất và hạ tầng thể chế.

Các công trình giao thông chiến lược sẽ mở rộng không gian phát triển, tăng cường liên kết vùng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Tuy nhiên, hạ tầng vật chất chỉ có thể phát huy đầy đủ giá trị khi được đặt trong một môi trường thể chế thuận lợi. Chính vì vậy, cùng với việc quyết định các dự án lớn, Quốc hội cũng tập trung hoàn thiện "hạ tầng mềm" là hệ thống pháp luật để tháo gỡ các rào cản về thủ tục, phân cấp, phân quyền và huy động nguồn lực. Có thể nói, muốn hạ tầng đi trước một bước thì thể chế cũng phải đi trước một bước.

6. Thể chế cũng là nền tảng để củng cố quốc phòng, an ninh từ sớm, từ xa

Bên cạnh các dự án luật về kinh tế và phát triển, kỳ họp lần này còn xem xét, thông qua hai dự án luật rất quan trọng trong lĩnh vực quốc phòng, an ninh. Mặc dù phạm vi điều chỉnh không lớn như nhiều đạo luật về kinh tế, nhưng đây đều là những dự án luật có ý nghĩa chiến lược, góp phần hoàn thiện thể chế quốc phòng, an ninh phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước trong tình hình mới.

Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của 9 luật về quân sự, quốc phòng tập trung hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để đáp ứng yêu cầu tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ trong tổ chức và hoạt động của cơ quan quân sự địa phương, công tác quân sự, quốc phòng ở cơ sở cũng như việc phân định rõ trách nhiệm, thẩm quyền giữa các cấp. Đây là bước điều chỉnh cần thiết để hệ thống pháp luật về quốc phòng vận hành thông suốt cùng với mô hình tổ chức bộ máy mới.

Cùng với đó, dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý nhằm thực hiện đầy đủ các cam kết quốc tế của Việt Nam, đồng thời tăng cường năng lực phòng ngừa, phát hiện và ngăn chặn từ sớm, từ xa các nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển rất nhanh, các công nghệ lưỡng dụng, chuỗi cung ứng toàn cầu và các phương thức tài trợ phổ biến ngày càng phức tạp, việc xây dựng cơ chế quản lý dựa trên đánh giá rủi ro, kiểm soát có trọng tâm, trọng điểm sẽ góp phần bảo đảm môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước.

Có thể thấy, phát triển kinh tế và củng cố quốc phòng, an ninh không phải là hai mục tiêu tách rời mà có mối quan hệ hữu cơ, tác động qua lại lẫn nhau. Một nền kinh tế phát triển cần một môi trường an ninh, an toàn và ổn định; ngược lại, quốc phòng, an ninh vững mạnh cũng phải được xây dựng trên nền tảng của một thể chế phát triển hiện đại và một nền kinh tế có sức chống chịu cao. Đó cũng chính là sự cụ thể hóa quan điểm nhất quán của Đảng về kết hợp chặt chẽ phát triển kinh tế - xã hội với tăng cường quốc phòng, an ninh và kết hợp quốc phòng, an ninh với phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn phát triển mới.

7. Đưa thể chế nhanh hơn vào cuộc sống

Điểm đến cuối cùng của hoạt động lập pháp không phải là ban hành thêm nhiều đạo luật mà là tạo ra những chuyển biến thực chất trong đời sống kinh tế - xã hội. Một đạo luật chỉ thực sự thành công khi người dân và doanh nghiệp cảm nhận được sự thay đổi tích cực; khi thủ tục hành chính được đơn giản hơn, chi phí tuân thủ được cắt giảm nhiều hơn, môi trường đầu tư kinh doanh minh bạch, ổn định hơn và các nguồn lực được khơi thông hiệu quả hơn.

Nhìn rộng hơn, Kỳ họp không thường lệ lần thứ nhất của Quốc hội khóa XVI không chỉ mở đầu cho chương trình lập pháp của nhiệm kỳ mới mà còn phản ánh bước chuyển trong tư duy xây dựng pháp luật của Quốc hội. Nếu như trước đây trọng tâm là hoàn thiện thể chế để tháo gỡ những điểm nghẽn thì hôm nay yêu cầu đặt ra là kiến tạo một hệ thống thể chế hiện đại, ổn định, minh bạch, có khả năng thích ứng nhanh và đủ sức dẫn dắt sự phát triển của đất nước. Đó cũng chính là tinh thần của Văn kiện Đại hội XIV, Kết luận Hội nghị Trung ương 3 khóa XIV và Nghị quyết số 66 của Bộ Chính trị: Xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại, nâng cao chất lượng thể chế, coi pháp luật là nền tảng để khơi thông mọi nguồn lực, thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển khu vực kinh tế tư nhân.

Thành công của kỳ họp vì thế sẽ không chỉ được đo bằng số lượng đạo luật được thông qua, mà bằng chất lượng của thể chế được kiến tạo, bằng khả năng đưa chính sách nhanh vào cuộc sống và bằng những chuyển biến mà người dân, doanh nghiệp có thể cảm nhận trong thực tiễn. Khi pháp luật thực sự đồng hành với sự phát triển, thể chế sẽ trở thành nguồn lực, động lực và lợi thế cạnh tranh của quốc gia, góp phần thực hiện khát vọng xây dựng Việt Nam phát triển nhanh, bền vững và thịnh vượng trong kỷ nguyên mới.

Đại biểu Quốc hội TRỊNH XUÂN AN, Ủy viên Chuyên trách Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại của Quốc hội