Khơi thông nguồn lực đất đai và vai trò của Kiểm toán nhà nướcBài 1: Đất đai - Nguồn lực chiến lược chưa được khai thác hiệu quả

Đất đai không chỉ là tài sản quan trọng của quốc gia mà còn là đầu vào của phát triển, không gian của sinh kế, nền tảng của quốc phòng và an ninh. Ảnh: TL

Thông qua hoạt động kiểm toán, Kiểm toán nhà nước (KTNN) đã phát hiện nhiều tồn tại trong quản lý, sử dụng đất đai; kiến nghị xử lý sai phạm, hoàn thiện cơ chế, chính sách và tháo gỡ các "điểm nghẽn" trong định giá đất, xác định nghĩa vụ tài chính, quản lý các dự án sử dụng đất và thực hiện các quy định pháp luật về đất đai. Cùng với Quốc hội, Chính phủ và các Bộ, ngành, địa phương, những kiến nghị của KTNN đang góp phần khơi thông nguồn lực đất đai, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, phòng ngừa thất thoát, lãng phí và tạo thêm dư địa cho tăng trưởng kinh tế bền vững.

Đất đai là nguồn lực đặc biệt của quốc gia, giữ vai trò nền tảng đối với phát triển kinh tế - xã hội, vừa tạo không gian phát triển, vừa huy động nguồn lực tài chính cho đầu tư. Tuy nhiên, thực tiễn cho thấy nguồn lực này vẫn chưa được khai thác tương xứng với tiềm năng khi nhiều "điểm nghẽn" về thể chế, cơ chế quản lý và tổ chức thực hiện chưa được tháo gỡ triệt để, làm giảm hiệu quả sử dụng đất và hạn chế khả năng đóng góp cho tăng trưởng kinh tế.

Đất đai - Trụ cột của tăng trưởng và phát triển

Phát biểu tại Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh: "Đất đai là tài nguyên đặc biệt, không gian sinh tồn và phát triển của quốc gia." Đây không chỉ là sự khẳng định về vị trí, vai trò của đất đai mà còn đặt ra yêu cầu phải quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả nguồn lực đặc biệt quan trọng này trong bối cảnh đất nước đang đẩy mạnh đổi mới mô hình tăng trưởng và hoàn thiện thể chế phát triển.

Theo Đại biểu Quốc hội Trần Văn Khải - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội, đất đai không chỉ là tài sản quan trọng của quốc gia mà còn là đầu vào của phát triển, không gian của sinh kế, nền tảng của quốc phòng và an ninh. Vì vậy, phát huy hiệu quả nguồn lực đất đai luôn là nhiệm vụ trọng tâm trong quá trình hoàn thiện thể chế và đổi mới mô hình tăng trưởng.

Một dấu mốc quan trọng là Nghị quyết số 18-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục đổi mới, hoàn thiện thể chế, chính sách, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và sử dụng đất, xác định mục tiêu phát huy tối đa nguồn lực đất đai, đưa đất đai trở thành động lực quan trọng cho phát triển đất nước.

Thể chế hóa chủ trương của Đảng, Luật Đất đai năm 2024 và các luật có liên quan đã từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý về quản lý, khai thác, sử dụng đất theo hướng công khai, minh bạch và hiệu quả. Trong bối cảnh nhiều chủ trương, chính sách mới đang được triển khai, hệ thống pháp luật về đất đai tiếp tục được rà soát, hoàn thiện nhằm bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Nguồn thu tăng nhưng chưa tương xứng với tiềm năng

Quá trình hoàn thiện thể chế, chính sách về đất đai trong những năm qua đã từng bước tạo điều kiện khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đặc biệt quan trọng này. Một trong những kết quả rõ nét là quy mô các khoản thu từ đất liên tục gia tăng, trở thành nguồn thu quan trọng của ngân sách nhà nước (NSNN) và bổ sung nguồn lực cho đầu tư phát triển.

Theo Cục Quản lý đất đai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), tổng thu từ đất (gồm tiền sử dụng đất, tiền thuê đất và các khoản thuế liên quan) đã tăng từ 84.800 tỷ đồng năm 2015 lên 209.400 tỷ đồng năm 2020 và đạt khoảng 575.500 tỷ đồng năm 2025. Bình quân, các khoản thu từ đất chiếm khoảng 12-15% tổng thu NSNN; tại một số địa phương như Hà Nội, Quảng Ninh và Thành phố Hồ Chí Minh, tỷ trọng này có thời điểm vượt 30% tổng thu ngân sách địa phương.

Không chỉ tạo nguồn thu quan trọng cho NSNN, đất đai còn là nền tảng phát triển kết cấu hạ tầng, công nghiệp, đô thị và nông nghiệp quy mô lớn, góp phần thu hút đầu tư, tạo việc làm và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Việc tích tụ, tập trung đất đai đã thúc đẩy hình thành nhiều vùng sản xuất hàng hóa quy mô lớn, trong khi quỹ đất được quy hoạch, khai thác hợp lý cũng tạo dư địa cho phát triển hạ tầng và mở rộng không gian kinh tế.

Tuy nhiên, so với quy mô nguồn lực đất đai và yêu cầu phát triển, kết quả đạt được vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Nguồn thu từ đất tuy tăng nhanh nhưng cơ cấu thu còn thiếu bền vững, vẫn chủ yếu dựa vào tiền sử dụng đất từ giao đất, cho thuê đất và đấu giá quyền sử dụng đất, trong khi các nguồn thu ổn định từ tài sản đất đai chưa được khai thác hiệu quả.

Theo GS. Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường, tỷ trọng thu từ đất trong NSNN của Việt Nam dù tăng đáng kể nhưng vẫn thấp so với tiềm năng và kinh nghiệm của nhiều quốc gia. Trong khi nhiều nước coi thuế tài sản là nguồn thu ổn định, lâu dài thì ở Việt Nam, nguồn thu vẫn phụ thuộc chủ yếu vào tiền sử dụng đất. Điều đó cho thấy dư địa khai thác nguồn lực đất đai theo hướng bền vững vẫn còn rất lớn.

“Điểm nghẽn” kìm hãm nguồn lực đất đai

Đất nước đang bước vào giai đoạn phát triển mới với mục tiêu tăng trưởng cao, đòi hỏi phải huy động tối đa các nguồn lực cho đầu tư phát triển. Trong bối cảnh đó, khơi thông nguồn lực đất đai không chỉ là yêu cầu cấp thiết trong quản lý nhà nước mà còn là điều kiện quan trọng để mở rộng dư địa tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Phát biểu chỉ đạo về hoàn thiện chính sách, pháp luật đất đai, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, đất đai là lĩnh vực phát sinh nhiều khiếu kiện, sai phạm; nhiều vụ án tham nhũng, lãng phí lớn có liên quan đến đất đai. Vì vậy, cần nhận diện đầy đủ những khó khăn, vướng mắc trong cơ chế, chính sách và tổ chức thực hiện để có giải pháp tháo gỡ căn cơ, khơi thông nguồn lực phục vụ phát triển đất nước.

Tinh thần đó cũng được thể hiện trong Nghị quyết số 18-NQ/TW khi chỉ rõ nhiều hạn chế trong quản lý, sử dụng đất đai như: Chính sách tài chính chưa khuyến khích sử dụng đất tiết kiệm, hiệu quả; cơ cấu nguồn thu từ đất chưa bền vững; việc xác định giá đất chưa sát thị trường; cơ chế kiểm soát và chế tài xử lý vi phạm còn thiếu hiệu lực. Những bất cập này không chỉ làm giảm hiệu quả khai thác nguồn lực đất đai mà còn tạo kẽ hở dẫn đến thất thoát, lãng phí.

Đồng hành cùng Quốc hội và Chính phủ trong nâng cao hiệu lực quản lý tài chính công, tài sản công, những năm qua, KTNN đã tăng cường kiểm toán lĩnh vực quản lý, sử dụng đất tại nhiều Bộ, ngành và địa phương. Kết quả kiểm toán cho thấy nhiều tồn tại mang tính phổ biến như: Giao đất, cho thuê đất, chuyển mục đích sử dụng đất chưa bảo đảm quy định; miễn, giảm tiền thuê đất không đúng đối tượng; xác định giá đất, nghĩa vụ tài chính chưa chính xác; chậm xác định giá đất, kéo dài thủ tục giao đất, cho thuê đất, ảnh hưởng đến tiến độ dự án và nguồn thu ngân sách…

Có thể thấy, những "điểm nghẽn" về thể chế, định giá đất, thủ tục hành chính và tổ chức thực hiện đang làm chậm quá trình chuyển hóa nguồn lực đất đai thành động lực phát triển. Thực trạng này được phản ánh rõ qua hàng nghìn dự án bất động sản chậm triển khai, nhiều khu đất đã được giao nhưng chưa đưa vào sử dụng, làm "đóng băng" nguồn lực rất lớn của nền kinh tế.

Vì sao hàng nghìn dự án vẫn nằm... bất động? Những rào cản nào đang khiến hàng triệu tỷ đồng vốn đầu tư chưa thể được giải phóng?

Những nội dung này sẽ được Báo Kiểm toán phân tích trong Bài 2: "Hàng nghìn dự án bất động sản nằm… bất động"./.

NHÓM PHÓNG VIÊN