Kỳ 3 - Văn hóa kết chạ tại Hà Nội: Từ nếp xưa đến cốt cách Tràng An

Kỳ 3: Di sản vun đắp sức mạnh cộng đồng, khơi nguồn phát triển văn hóa Thủ đô

Từ những lời giao ước giữa các làng quê cách đây hàng trăm, thậm chí hàng nghìn năm, tục kết chạ đã vượt qua ý nghĩa của một phong tục truyền thống để trở thành biểu tượng về tinh thần đoàn kết, nghĩa tình và cách ứng xử của cộng đồng người Việt. Trong dòng chảy phát triển của Hà Nội hôm nay, những giá trị ấy không chỉ là ký ức văn hóa cần được bảo tồn, mà còn là nguồn lực tinh thần góp phần xây dựng con người Thủ đô thanh lịch, văn minh - nền tảng quan trọng để phát triển văn hóa bền vững.

Di sản vun đắp sức mạnh cộng đồng, khơi nguồn phát triển văn hóa Thủ đô (Video: Lục Hường - Việt Anh)

Khi di sản trở thành sức mạnh cộng đồng

Một nghìn năm trước, khi người dân Vạn Phúc và Nga My trao cho nhau lời kết nghĩa, có lẽ họ chưa thể hình dung rằng một mối giao hảo xuất phát từ công việc trị thủy lại có thể trở thành một di sản văn hóa sống, được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Nhưng chính từ những câu chuyện bình dị như thế, có thể thấy một đặc điểm quan trọng trong lịch sử hình thành Thăng Long - Hà Nội: văn hóa không chỉ được tạo nên bởi những công trình lớn, những dấu mốc chính trị hay những di tích đặc biệt, mà còn được bồi đắp từ đời sống cộng đồng, từ cách con người ứng xử với nhau và với vùng đất mình sinh sống. Tục kết chạ Vạn Phúc - Nga My là một minh chứng.

Đó là một "di sản mềm" được tạo nên từ niềm tin, nghĩa tình và trách nhiệm cộng đồng. Không có những bức tường thành, không có những dấu tích đồ sộ, nhưng lại có sức sống bền bỉ bởi được lưu giữ trong ký ức, trong phong tục, trong từng cách xưng hô, nghi lễ và cách ứng xử giữa con người với con người. Những giá trị ấy chính là một phần cấu thành nên chiều sâu văn hóa của Hà Nội hôm nay.

Khi di sản được đánh thức, đó chính nguồn lực nội sinh, là sức mạnh mềm và là động lực quan trọng để phát triển bền vững.

Trong tầm nhìn phát triển Thủ đô trong một thế kỷ tới, văn hóa không còn được nhìn nhận đơn thuần là lĩnh vực cần bảo tồn, mà được xác định là nguồn lực nội sinh, là sức mạnh mềm và là động lực quan trọng để phát triển bền vững.

Ông Đinh Quang Minh – Nguyên Huyện ủy viên, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã Vạn Phúc (cũ) chia sẻ "Mối tình giao hảo giữa Vạn Phúc – Nga My (Thanh Mai) đã luôn là động lực cho biết bao thế hệ người dân hai làng, chúng tôi cũng có những thời điểm chiến tranh gián đoạn việc đi lại thăm hỏi nhau, nhưng những năm gần đây mối tình giao hảo này được khơi lại mạnh mẽ hơn, bởi đây là mạch nguồn khiến cho sức sống văn hóa mạnh mẽ hơn, trường tồn hơn, cho người dân tự hào và luôn có những đóng góp cho cộng đồng bằng những việc làm thiết thực"

Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm hướng tới mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành đô thị "Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc", lấy con người làm trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của quá trình phát triển.

Xa hơn, sau năm 2085, Hà Nội hướng tới một Thủ đô "Thịnh vượng - Hài hòa - Văn hiến - Bản sắc", một đô thị kết nối toàn cầu trên nền tảng những giá trị nghìn năm văn hiến, nơi hội tụ các dòng chảy thương mại, tri thức và đổi mới sáng tạo.

Trong tầm nhìn ấy, những giá trị như tục kết chạ không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà trở thành những "mạch nguồn văn hóa" góp phần tạo nên bản sắc riêng của Thủ đô.

Từ làng cổ đến mạng lưới không gian di sản của Hà Nội

Hà Nội hôm nay là một thành phố đặc biệt bởi sự đan xen giữa đô thị hiện đại và những lớp trầm tích văn hóa lâu đời. Với gần 6.000 di tích lịch sử, văn hóa, hàng nghìn di sản văn hóa phi vật thể cùng hệ thống làng cổ, làng nghề phong phú, Thủ đô đang sở hữu một kho tàng văn hóa có giá trị đặc biệt.

Nhà nghiên cứu văn hóa Lê Thái Dũng cho rằng: "Có những nét đẹp truyền thống tạo nên điểm tựa vững vàng cho người dân sống tại địa phương và cả những người con xa quê lập nghiệp bởi tiếng gọi của những trầm tích văn hóa luôn hào hùng và gợi lên trong mỗi người sự hoài niệm, họ cùng trân trọng, cùng hướng về cội nguồn với tinh thần và ý chí cao nhất cùng niềm tự hào với nền tảng văn hóa bậc tiền nhân để lại"

Nhưng điều làm nên sức hấp dẫn của Hà Nội không chỉ nằm ở số lượng di sản, mà ở khả năng kết nối những di sản ấy thành một không gian văn hóa sống động.

Bởi mỗi ngôi làng cổ, mỗi đình làng, mỗi phong tục truyền thống đều không tồn tại đơn lẻ. Chúng gắn với dòng sông, vùng đất, cộng đồng cư dân và những câu chuyện lịch sử đã hình thành nên diện mạo văn hóa của Thăng Long - Hà Nội qua nhiều thế kỷ.

Từ góc nhìn đó, tục kết chạ giữa Vạn Phúc và Nga My cũng nằm trong dòng chảy lớn của một Hà Nội được hình thành từ các cộng đồng làng xã ven sông, nơi những mối liên kết giữa các làng từng tạo nên mạng lưới xã hội bền chặt.

Nhiều làng nghề quanh Hà Nội tạo nên mạng lưới không gian di sản đặc sắc của Thủ đô

Không gian hai bên sông Hồng được xác định là trục cảnh quan, văn hóa và lịch sử quan trọng của Thủ đô trong định hướng phát triển mới. Đây không chỉ là không gian sinh thái, mà còn là nơi lưu giữ những dấu tích của quá trình hình thành kinh thành Thăng Long, với hệ thống làng cổ, làng nghề, đình, chùa và các di sản văn hóa gắn bó mật thiết với dòng sông mẹ.

Trong không gian ấy, những câu chuyện như Vạn Phúc - Nga My cho thấy giá trị của việc bảo tồn không chỉ từng di tích riêng lẻ, mà cả những mối quan hệ văn hóa, những thực hành cộng đồng đã làm nên bản sắc của vùng đất.

Bạn Chử Thanh Huyền – Bí thư Đoàn trường THCS Vạn Phúc chia sẻ: "Chúng tôi tự hào về truyền thống của địa phương, ngày nay phương tiện internet phát triển nên ngoài việc thăm hỏi, chúng tôi còn kết nối để gửi thư, gọi điện, trao đổi các công việc. Chúng tôi làm những việc kết nối của người trẻ để giữ mạch nguồn văn hóa ấy chảy mãi ở Vạn Phúc cũng như Nga My"

Bởi một ngôi đình chỉ thực sự có sức sống khi còn có cộng đồng đến sinh hoạt. Một lễ hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi còn được trao truyền. Một phong tục chỉ thực sự trở thành di sản khi vẫn được con người thực hành trong đời sống hôm nay.

Đó cũng là lý do tư duy bảo tồn hiện nay đang chuyển từ việc "đóng băng" di sản sang phát huy giá trị di sản như một nguồn lực phát triển.

Di sản sống và sức mạnh của con người Hà Nội trong tương lai

Nhìn từ câu chuyện kết chạ, có thể thấy những giá trị văn hóa truyền thống của Hà Nội luôn gắn với một yếu tố trung tâm: con người.

Không phải ngẫu nhiên mà trong hành trình xây dựng Thủ đô tương lai, con người được đặt ở vị trí chủ thể của phát triển. Một Hà Nội hiện đại không chỉ cần những công trình mới, những không gian đô thị thông minh hay những trung tâm sáng tạo, mà cần những con người có nền tảng văn hóa, biết trân trọng quá khứ và có trách nhiệm với cộng đồng.

Những giá trị từng được gửi gắm trong tục kết chạ như sự tôn trọng, tinh thần tương trợ, ý thức cộng đồng, cách ứng xử nghĩa tình chính là những phẩm chất cần tiếp tục được phát huy trong xã hội hiện đại. Đó cũng là nền tảng để xây dựng hình ảnh người Hà Nội hào hoa - thanh lịch - nghĩa tình - văn minh.

Trong tương lai, khi Hà Nội phát triển các hành lang văn hóa, các không gian di sản, các trung tâm sáng tạo và những sản phẩm du lịch văn hóa mới, những di sản cộng đồng như tục kết chạ sẽ không chỉ được kể lại như câu chuyện lịch sử, mà có thể trở thành nguồn cảm hứng cho giáo dục, du lịch, sáng tạo nghệ thuật và phát triển kinh tế văn hóa.

Và chính những di sản được vun đắp từ những ngôi làng cổ như thế sẽ tiếp tục góp phần tạo nên một Hà Nội của tương lai - một Thủ đô không chỉ hiện đại, thịnh vượng, mà còn giàu bản sắc, nơi quá khứ và tương lai cùng gặp nhau trong một không gian văn hóa sống động.

Trong bối cảnh đô thị hóa và hội nhập ngày càng sâu rộng, nhiều phong tục truyền thống đang đứng trước nguy cơ bị mai một nếu không được nhận diện đúng giá trị và có phương thức phát huy phù hợp.

Tuy nhiên, với những di sản cộng đồng như tục kết chạ, việc bảo tồn không chỉ là lưu giữ nghi lễ, phục dựng lễ hội hay bảo vệ những văn bản cổ. Quan trọng hơn là duy trì được tinh thần văn hóa bên trong di sản. Đó là sự kết nối giữa con người với con người. Là ý thức trách nhiệm với cộng đồng. Là cách ứng xử có trước, có sau. Là sự trân trọng đối với lịch sử và nguồn cội.

Những giá trị ấy hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực cho phát triển văn hóa, giáo dục truyền thống và xây dựng các sản phẩm du lịch gắn với di sản. Những làng cổ Hà Nội không chỉ hấp dẫn bởi đình, chùa, kiến trúc hay nghề truyền thống, mà còn bởi những câu chuyện văn hóa giàu tính nhân văn được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Một câu chuyện kết chạ nghìn năm giữa Vạn Phúc và Nga My, một nghi thức đón "Quan anh", một lời chào "Chúng em"... đều có thể trở thành những lát cắt sống động để thế hệ hôm nay hiểu hơn về lịch sử, về cách tổ tiên đã xây dựng cộng đồng và trao truyền các giá trị văn hóa.

Chúng tôi được sống giữa mạch di sản đang tiếp diễn, chúng tôi là dấu gạch nối cho hành trình gìn giữ này được tiếp tục, chúng tôi tự hào khi được tham gia trong dấu mốc một ngàn năm và chúng tôi sẽ làm tất cả để nét đẹp văn hóa ấy sống đời đời trong nhân dân hai làng Vạn Phúc – Nga My như hàng ngàn năm bậc tiền nhân đã giữ gìn và phát triển"

Ông Nguyễn Văn Huy – Bí thư Chi bộ thôn 1 Vạn Phúc (Nam Phù - Hà Nội)

Điều quan trọng là phải để di sản tiếp tục sống trong đời sống đương đại. Bởi một phong tục chỉ thực sự có ý nghĩa khi không chỉ được nhắc lại trong sách vở, mà còn hiện diện trong cách con người ứng xử mỗi ngày.

Sau một nghìn năm, tiếng gọi "Quan anh" giữa Vạn Phúc và Nga My vẫn vang lên không chỉ như một lời nhắc về quá khứ, mà còn như một thông điệp cho hiện tại: cộng đồng chỉ có thể phát triển bền vững khi được xây dựng trên nền tảng của sự tin cậy, nghĩa tình và trách nhiệm.

Và cũng từ những di sản như thế, Hà Nội hôm nay tiếp tục viết tiếp câu chuyện của một thành phố nghìn năm văn hiến - nơi truyền thống không nằm yên trong ký ức, mà trở thành nguồn năng lượng tinh thần để con người Thủ đô bước vào tương lai. Bởi cuối cùng, vẻ đẹp của một thành phố không chỉ được đo bằng diện mạo đô thị, mà còn được nhận diện qua cách con người đối xử với nhau. Và những lời hẹn nghìn năm từ các làng cổ Hà Nội chính là một phần quan trọng làm nên chiều sâu văn hóa ấy.

Bài viết: Lục Yên

Video : Lục Hường - Việt Anh

Ảnh : Thanh Lê