Đốc học Mai Khả Nguyện - một nhân cách khả kính

Ban thờ cụ Mai Khả Nguyện trong không gian Di tích lịch sử văn hóa Từ đường họ Mai.

Theo tài liệu ghi chép trong gia phả dòng họ Mai ở xã Biện Thượng, Mai Khả Nguyện ngày nhỏ có tên là Ứng, lớn lên là Quang Hiển, đến khi đi thi đổi tên là Khả Nguyện. Sinh ra trong gia tộc có vị thế ở đất Biện Thượng, từ nhỏ Mai Khả Nguyện đã được rèn giũa cẩn thận, lại thêm tư chất thông minh, học đâu hiểu đó nên lớn lên nổi tiếng hay chữ khắp vùng.

Không chỉ có tài văn chương, thơ phú, Mai Khả Nguyện còn am hiểu lý số và bốc thuốc chữa bệnh cứu người. Cũng như kẻ sĩ đương thời, bằng tài năng chữ nghĩa và học vấn sâu rộng, Mai Khả Nguyện khát vọng công danh bằng đường khoa cử. Năm 1855, ở tuổi 22 tuổi ông đỗ tú tài. Đến kỳ thi hương năm Mậu Ngọ 1858 ông đỗ cử nhân... Sau đó ông có tham gia các kỳ thi khác nhưng “giấc mộng” công danh không như ý nguyện, ông đành trở về quê hương tiếp tục dùi mài kinh sử.

Khi triều đình khai mở ân điển, chiêu mộ người tài, với kiến văn sâu rộng và tài năng văn chương, Mai Bá Nghiễm được sung vào làm Sơ khảo ở trường thi Nghệ An. Một năm sau đó, triều đình mở Ân khoa (Mậu Thìn 1868) ông lại được sung làm Sơ khảo trường thi Hà Nội.

Di tích lịch sử văn hóa Từ đường họ Mai là nơi thờ các vị thủy tổ, bậc tiền nhân có nhiều công trạng với đất nước, quê hương.

Năm 1872, Mai Khả Nguyện được trao giữ chức Huấn đạo huyện Hương Sơn. Hai năm sau đó ông giữ chức giáo thụ phủ Tĩnh Gia. Năm 1875, đến hạn khảo duyệt quan lại, ông được thăng giữ chức Hàn Lâm viện Tu soạn, lĩnh việc cai quản giáo thụ phủ Tĩnh Gia, lo các việc về dạy học và giáo dục. Về sau, ông giữ chức Hàn Lâm viện Tu soạn, Giáo thụ phủ Lý Nhân.

Bởi có nhiều công trạng, ông được triều đình ban thưởng tiền bạc và giao trọng trách phúc khảo trường thi Yên Trường. Tháng 10 năm 1877, Mai Khả Nguyện giữ chức Tu soạn kiêm Đốc học tỉnh Nam Định. Năm Tự Đức thứ 35 (1882) Đốc học Mai Khả Nguyện được giao giữ chức Hàn Lâm viện Thị giảng, lo toan các việc khảo khóa.

Tuy nhiên, sự nghiệp làm quan của ông không phải lúc nào cũng hanh thông. Cuối năm 1877, do “đắc tội” với người khác, sau khi sự việc bị tâu lên vua, ông liền bị giáng 2 cấp. Đến năm 1883, thực dân Pháp đánh chiếm thành Nam Định, không chịu khuất phục, Mai Khả Nguyện quyết định từ quan, trở về quê nhà sống cuộc đời “thanh bần lạc đạo”.

Đôi cây đại cổ thụ ở cổng vào Di tích lịch sử văn hóa Từ đường họ Mai trên địa bàn xã Biện Thượng

Trên quê hương Đông Biện, Mai Khả Nguyện mở lớp dạy học. Vì mến tài năng và sự hay chữ của vị quan đốc học, đông đảo sĩ tử các nơi tìm về theo học. Không chỉ dạy học, ông còn bốc thuốc chữa bệnh cứu người. Bởi tài năng và tấm lòng nhân, ông được người dân quý mến, nể trọng.

Ông Mai Thanh Tuân, hậu duệ dòng họ Mai cho biết: “Dẫu quan lộ không vinh hiển rực rỡ, cuộc đời cũng nhiều thăng trầm, song là người tài năng, học vấn uyên thâm, đạo đức, luôn lấy sự chân thành, kính trọng để đối đãi với người trên, kẻ dưới. Tài sản lớn nhất cụ Mai Khả Nguyện để lại cho hậu thế không phải là bạc vàng mà là một nhân cách sống mẫu mực, tiếng thơm còn truyền mãi cho đến hôm nay”.

Năm 1910, cụ Mai Khả Nguyện qua đời. Ông được hậu thế phụng thờ tại Từ đường dòng họ - nay là Di tích lịch sử văn hóa Từ đường họ Mai trên địa bàn xã Biện Thượng.

Trang Bùi