Kinh tế đêm và chiều thời gian của đô thị

Sau khi màn đêm buông xuống, nhiều thiết chế văn hóa, không gian công cộng và dịch vụ đồng loạt ngừng hoạt động khiến một phần đáng kể năng lực của thành phố bị ngủ yên. Nếu nhìn từ góc độ kinh tế học đô thị, đó là một sự lãng phí đặc biệt. 

Khi đô thị có thêm một chiều thời gian

Chính khoảng thời gian chưa được khai thác này đang mở ra một hướng tiếp cận mới đối với phát triển đô thị. Một công trình công cộng được khai thác 8 hay 12 giờ mỗi ngày rõ ràng khác với một công trình có khả năng tạo ra giá trị trong 18 hay 20 giờ. Khi thời gian vận hành được mở rộng, năng lực của đô thị cũng được mở rộng mà không nhất thiết phải xây thêm nhiều hạ tầng mới.

Có lẽ vì vậy hơn một thập niên trở lại đây, “kinh tế đêm” trở thành một chủ đề được nhiều thành phố trên thế giới quan tâm. Từ London, Amsterdam, New York đến Tokyo, Seoul hay Sydney, ban đêm không còn được xem là phần kéo dài của ban ngày mà trở thành một không gian phát triển riêng với cách tổ chức, quản trị và khai thác hoàn toàn khác. Một số nơi thậm chí đã thành lập cơ quan chuyên trách hoặc bổ nhiệm “thị trưởng ban đêm” để điều phối các hoạt động diễn ra sau khi phần lớn bộ máy hành chính kết thúc giờ làm việc.

Điều đáng chú ý là những thành phố thành công đều không bắt đầu bằng việc kéo dài giờ mở cửa của quán bar hay nhà hàng. Họ bắt đầu bằng một cách nhìn khác về đô thị. Nếu quy hoạch truyền thống trả lời câu hỏi một không gian được sử dụng vào mục đích gì, thì quy hoạch hiện đại bổ sung câu hỏi không gian ấy được sử dụng vào thời điểm nào? Thời gian trở thành một lớp quy hoạch mới song hành với không gian. Một quảng trường có thể phục vụ giao thông vào buổi sáng, trở thành nơi biểu diễn nghệ thuật vào buổi tối và là địa điểm tổ chức chợ phiên cuối tuần. Giá trị của đô thị không còn được đo bằng diện tích mà bằng khả năng vận hành liên tục theo nhiều lớp thời gian khác nhau.

Từ góc nhìn ấy, kinh tế đêm không đơn thuần là câu chuyện của ngành du lịch hay dịch vụ. Đó là cách thành phố tổ chức lại nhịp sống của mình. Khi người dân và du khách tiếp tục ở lại sau khi trời tối, mọi hoạt động từ giao thông, thương mại, văn hóa, giải trí đến công nghệ và quản trị đô thị đều phải được thiết kế theo một logic mới. Ban đêm không còn là khoảng nghỉ giữa hai ngày làm việc mà trở thành một phần của chu trình phát triển.

Hà Nội chính thức triển khai phát triển kinh tế đêm

Việc Hà Nội chính thức phê duyệt đề án phát triển kinh tế đêm giai đoạn 2026 - 2030 định hướng đến năm 2045 (1) có thể được nhìn nhận theo nhiều cách. Ở góc độ quản lý nhà nước, đây là một chương trình phát triển mới nhưng ở góc độ đô thị học, điều quan trọng hơn nằm ở sự thay đổi trong tư duy. Thành phố bắt đầu nhìn thời gian như một nguồn lực phát triển bên cạnh đất đai, hạ tầng hay nguồn nhân lực. Đây có lẽ mới là ý nghĩa sâu xa của câu chuyện kinh tế đêm.

Song, mở rộng thời gian hoạt động không đồng nghĩa với việc đô thị tự động có thêm sức sống. Một nhà hàng mở cửa đến nửa đêm chưa tạo nên kinh tế đêm. Một phố đi bộ đông khách vào cuối tuần cũng chưa đủ để hình thành một hệ sinh thái tiêu dùng sau khi mặt trời lặn. Điều quyết định là thành phố có tạo được một môi trường mà người dân và du khách muốn ở lại hay không. Họ cần cảm thấy thuận tiện để di chuyển, an toàn khi sử dụng không gian công cộng, có nhiều lựa chọn để trải nghiệm và luôn tìm thấy hoạt động tiếp theo sau khi một hoạt động kết thúc.

Hà Nội là một đô thị lịch sử vẫn đang sống cùng đời sống đương đại. Ảnh: Hữu Nghị

Điều này giải thích vì sao nhiều chuyên gia coi kinh tế đêm là bài toán của hệ thống. Một chương trình biểu diễn sẽ khó phát huy hiệu quả nếu bảo tàng bên cạnh đã đóng cửa, khu mua sắm ngừng hoạt động và phương tiện công cộng không còn vận hành. Ngược lại, khi các thành phần được kết nối thành một chuỗi trải nghiệm liên tục, mỗi điểm đến sẽ tạo thêm giá trị cho điểm đến khác. Du khách ở lại lâu hơn, chi tiêu nhiều hơn và thành phố cũng khai thác hiệu quả hơn những hạ tầng vốn chỉ hoạt động một phần trong ngày.

Đối với Hà Nội, cách tiếp cận này đặc biệt có ý nghĩa bởi thành phố không sở hữu những tổ hợp giải trí quy mô rất lớn như nhiều đô thị trong khu vực. Điều Hà Nội có là một đô thị lịch sử vẫn đang sống cùng đời sống đương đại. Hồ Gươm, phố cổ, Văn Miếu, Hoàng thành Thăng Long, các làng nghề; hệ thống đình, đền, chùa, nhà hát, bảo tàng và văn hóa ẩm thực tạo nên một lớp tài nguyên rất khác biệt. Những yếu tố ấy không tồn tại như các hiện vật trưng bày mà vẫn hiện diện trong nhịp sống hằng ngày của thành phố.

Chính sự hiện diện ấy mở ra một hướng phát triển khác cho kinh tế đêm. Thay vì cạnh tranh bằng quy mô giải trí hay tiêu dùng đại chúng, Hà Nội có cơ hội tạo dựng bản sắc từ những trải nghiệm văn hóa. Một buổi tối có thể bắt đầu bằng hành trình khám phá di sản, tiếp nối bằng một chương trình nghệ thuật được dàn dựng hiện đại, dạo bộ qua những con phố cũ, thưởng thức ẩm thực địa phương rồi kết thúc trong một không gian sáng tạo hoặc một buổi hòa nhạc nhỏ. Đó là chuỗi trải nghiệm mà rất ít thành phố trong khu vực có thể sao chép nguyên vẹn.

Thực tế vài năm gần đây cho thấy Hà Nội đã bắt đầu hình thành những mảnh ghép đầu tiên của bức tranh ấy. Các tour đêm tại di tích, không gian đi bộ quanh hồ Hoàn Kiếm, những chương trình biểu diễn nghệ thuật, phố sách, các hoạt động sáng tạo tại Tây Hồ hay hệ thống ẩm thực đêm đã góp phần kéo dài thời gian lưu trú của du khách và tạo thêm lựa chọn cho người dân. Tuy nhiên, nhìn tổng thể những mảnh ghép ấy vẫn chưa tạo thành một bức tranh hoàn chỉnh. Và đó có lẽ mới là câu hỏi lớn nhất mà Hà Nội phải trả lời trong chặng đường phát triển kinh tế đêm sắp tới.

Muốn có kinh tế đêm phải có một đô thị ban đêm

Một đặc điểm dễ nhận thấy của nhiều thành phố phát triển là ban đêm không tồn tại như phần kéo dài của ban ngày. Nó vận hành theo một logic riêng, với nhịp điệu riêng, nhóm khách riêng và chuỗi giá trị riêng. Người ta không ra đường lúc 22 giờ chỉ để ăn tối, cũng không chỉ để xem một buổi biểu diễn hay mua một món quà. Điều họ tìm kiếm là một hành trình trải nghiệm hoàn chỉnh, nơi nhiều hoạt động được kết nối thành một dòng chảy liên tục.

Đó cũng là điểm mà kinh tế đêm của Hà Nội còn thiếu. Thành phố đã có nhiều điểm sáng như hồ Gươm, phố đi bộ, Tạ Hiện, chợ đêm Đồng Xuân, một số tour di sản hay các chương trình biểu diễn nghệ thuật. Song phần lớn vẫn vận hành như những ốc đảo tương đối độc lập. Du khách xem một chương trình rồi phải tự tìm nơi ăn uống, muốn tiếp tục trải nghiệm lại phải di chuyển khá xa trong khi thông tin, giao thông và các dịch vụ hỗ trợ chưa thật sự liền mạch. Chuỗi trải nghiệm vì thế thường bị đứt đoạn trước khi nhu cầu chi tiêu của du khách kết thúc.

Các nghiên cứu về kinh tế trải nghiệm đều chỉ ra rằng giá trị kinh tế lớn nhất không nằm ở từng sản phẩm riêng lẻ mà ở khả năng kết nối nhiều sản phẩm thành một hệ sinh thái. Một tour tham quan di tích có thể tạo doanh thu vài trăm nghìn đồng. Nhưng nếu sau đó du khách tiếp tục thưởng thức một buổi biểu diễn, dùng bữa tại một không gian ẩm thực đặc sắc, mua một sản phẩm thiết kế mang bản sắc Hà Nội rồi dễ dàng trở về khách sạn bằng phương tiện công cộng hoặc xe công nghệ, tổng giá trị tạo ra sẽ lớn hơn nhiều. Điều quan trọng hơn là họ sẽ nhớ đến Hà Nội như một thành phố đáng sống và đáng quay trở lại.

Kinh tế đêm không đơn thuần là câu chuyện tăng thêm doanh thu hay kéo dài thời gian tiêu dùng. Trong ảnh: Phố cổ Hà Nội náo nhiệt khi đêm về. Ảnh:  Tùng Đinh

Nhìn theo cách đó, kinh tế đêm thực chất là bài toán tổ chức đô thị. Nó đòi hỏi sự phối hợp giữa quy hoạch, giao thông, văn hóa, du lịch, thương mại, công nghệ số và quản lý công cộng. Nếu mỗi ngành chỉ phát triển phần việc của mình thì thành phố sẽ có nhiều sản phẩm, nhưng vẫn thiếu một trải nghiệm thống nhất.

Một số đô thị thành công đã lựa chọn cách tiếp cận này. Tại Singapore, khu vực Marina Bay không được phát triển như tập hợp của các điểm tham quan riêng biệt mà là một hệ sinh thái tích hợp giữa bảo tàng, nghệ thuật công cộng, biểu diễn ánh sáng, trung tâm thương mại, khách sạn, giao thông và không gian ven mặt nước. Ở Seoul, nhiều khu phố văn hóa cũng kết nối chặt chẽ giữa biểu diễn, ẩm thực, mua sắm và các hoạt động cộng đồng, tạo nên mật độ trải nghiệm đủ dày để giữ chân người dân cũng như du khách trong nhiều giờ liên tục... 

Hà Nội có lợi thế rất riêng để xây dựng hệ sinh thái đêm bởi ít thành phố trong khu vực sở hữu mật độ di sản dày đặc như khu vực hồ Gươm, phố cổ, Hoàng thành, Văn Miếu, các bảo tàng, làng nghề và hàng trăm không gian văn hóa chỉ cách nhau vài kilomet. Khoảng cách ngắn giúp việc kết nối trở nên thuận lợi nếu có quy hoạch phù hợp. Thách thức nằm ở chỗ làm thế nào để các nguồn lực ấy cùng kể một câu chuyện thống nhất về thành phố thay vì tồn tại như những lát cắt rời rạc.

Giá trị khác biệt của Hà Nội nằm ở chiều sâu văn hóa. Đó là khả năng biến di sản thành trải nghiệm sống, biến lịch sử thành câu chuyện, biến nghệ thuật truyền thống thành ngôn ngữ đương đại, biến ẩm thực thành ký ức đô thị. Nếu thiếu lớp nội dung ấy, Hà Nội sẽ rất dễ trở thành một thành phố có kinh tế đêm giống nhiều nơi khác.

Phép thử của quản trị đô thị

Khi thành phố thức muộn hơn, chính quyền cũng phải vận hành theo một cách khác. Ban đêm đặt ra nhiều yêu cầu mà ban ngày không có, từ giao thông, chiếu sáng, an ninh, cứu hộ, vệ sinh môi trường cho đến quản lý tiếng ồn và an toàn thực phẩm. Vì vậy, phát triển kinh tế đêm không thể chỉ là mở rộng giờ kinh doanh mà đồng thời phải nâng cấp năng lực quản trị đô thị.

Đây là lý do nhiều thành phố trên thế giới đã hình thành các mô hình quản trị chuyên biệt như Night Mayor hay Night Time Commission (2) nhằm điều phối các hoạt động ngoài giờ hành chính. Mục tiêu không phải tạo thêm một cấp quản lý mà là thiết lập một cơ chế phối hợp đủ linh hoạt để xử lý các vấn đề phát sinh theo thời gian thực. Khi nền kinh tế vận hành suốt 24 giờ, bộ máy quản lý cũng cần có khả năng phản ứng tương ứng.

Các nghiên cứu về kinh tế trải nghiệm đều chỉ ra rằng giá trị kinh tế lớn nhất không nằm ở từng sản phẩm riêng lẻ mà ở khả năng kết nối nhiều sản phẩm thành một hệ sinh thái.

Hà Nội đã có những nền tảng ban đầu cho hướng đi này. Hạ tầng số, trung tâm điều hành đô thị thông minh, thanh toán điện tử, hệ thống camera giám sát hay ứng dụng công dân số đều mở ra khả năng quản lý dựa trên dữ liệu. Nếu các nền tảng ấy được kết nối với hệ sinh thái kinh tế đêm, thành phố sẽ có điều kiện theo dõi dòng khách, điều tiết giao thông, kiểm soát an ninh và hỗ trợ doanh nghiệp hiệu quả hơn. Khi đó quản lý không chỉ dựa vào các biện pháp hành chính mà còn dựa vào dữ liệu thời gian thực.

Một khía cạnh khác cũng cần được nhìn nhận bình tĩnh là mối quan hệ giữa phát triển và chất lượng sống. Kinh tế đêm có thể mang lại nguồn thu lớn nhưng cũng có nguy cơ tạo áp lực lên khu dân cư nếu thiếu quy hoạch. Tiếng ồn, rác thải, giao thông hay sự quá tải của hạ tầng đều là những vấn đề đã xuất hiện ở nhiều thành phố. Vì vậy thay vì mở rộng đồng loạt, Hà Nội cần phát triển theo nguyên tắc phân vùng chức năng, xác định rõ khu vực ưu tiên hoạt động khuya, khu vực cần bảo vệ sự yên tĩnh và khu vực phát triển theo mô hình cộng đồng. Đây là điều kiện để lợi ích kinh tế và chất lượng sống có thể song hành.

Hãy để ban đêm tiếp tục kể câu chuyện của thành phố

Có một cách nhìn thú vị của các nhà nghiên cứu đô thị. Họ cho rằng muốn hiểu một thành phố, hãy quan sát điều gì xảy ra sau khi giờ làm việc kết thúc. Nếu đường phố nhanh chóng vắng lặng, các thiết chế văn hóa đóng cửa, không gian công cộng thiếu sức sống thì thành phố ấy mới chỉ khai thác một nửa quỹ thời gian của mình. Ngược lại, nếu ban đêm vẫn diễn ra những hoạt động văn hóa, nghệ thuật, học tập, giao lưu và sáng tạo, đó thường là dấu hiệu của một đô thị trưởng thành.

Do đó kinh tế đêm không đơn thuần là câu chuyện tăng thêm doanh thu hay kéo dài thời gian tiêu dùng. Nó phản ánh mức độ sống động của đời sống đô thị, năng lực tổ chức không gian công cộng và khả năng biến các giá trị văn hóa thành động lực phát triển. Một thành phố hấp dẫn là thành phố mà người dân muốn ở lại sau giờ làm việc và du khách không muốn kết thúc hành trình khi màn đêm buông xuống.

Đối với Hà Nội, điều đáng quan tâm là lựa chọn mô hình kinh tế đêm như thế nào? Nếu chỉ mở rộng giờ kinh doanh, lợi thế cạnh tranh sẽ khó bền vững. Nếu biết lấy văn hiến làm nền tảng, sáng tạo làm động lực và quản trị hiện đại làm phương thức vận hành, chiều thời gian có thể trở thành một chiều kích mới của đô thị, nơi ban đêm tiếp tục kể câu chuyện riêng của Hà Nội bằng ánh sáng, ký ức và những trải nghiệm mà chỉ thành phố này mới có thể mang lại. 

TS. Phạm Minh Quân - Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội

___________

(1) Quyết định số 2419/QĐ-UBND ngày 9.5.2026 về việc phê duyệt Đề án “Phát triển Kinh tế đêm trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn 2026 - 2030, định hướng đến năm 2045”
(2) Night Time Commission (Ủy ban Kinh tế đêm) là một hội đồng hoặc nhóm chuyên gia được chính quyền các thành phố lớn (như London, New York) thành lập. Ủy ban này có nhiệm vụ nghiên cứu, đánh giá và đề xuất chính sách để phát triển và quản lý nền kinh tế ban đêm