Kiểm toán nhà nước góp phần nâng cao chất lượng dự toán

Quang cảnh Hội nghị. Ảnh: Thùy Anh

Chiều 09/7, tại TP. Hải Phòng, Kiểm toán nhà nước (KTNN) phối hợp với Bộ Tài chính tổ chức Hội nghị tập huấn công tác xây dựng dự toán thu, chi NSNN năm 2027 của các bộ, cơ quan trung ương nhằm hướng dẫn triển khai các quy định mới của Luật NSNN năm 2025 và tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc trong quá trình lập dự toán.

Ông Chu Đức Lam - Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành, Bộ Tài chính và ông Lê Đình Thăng - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II - đồng chủ trì Hội nghị.

Tham dự Hội nghị có đại diện lãnh đạo, kiểm toán viên KTNN chuyên ngành Ia, Ib, II, III; Vụ Tổng hợp; đại diện lãnh đạo, cán bộ phụ trách công tác xây dựng dự toán của 33 bộ, ngành, cơ quan trung ương với hơn 200 đại biểu.

Hội nghị diễn ra trong bối cảnh Luật NSNN số 89/2025/QH15 có hiệu lực từ ngày 01/01/2026 với nhiều nội dung đổi mới, bổ sung quan trọng, tác động trực tiếp đến công tác xây dựng dự toán thu, chi NSNN của các bộ, cơ quan trung ương.

Ông Chu Đức Lam - Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành, Bộ Tài chính phát biểu. Ảnh: Thùy Anh

Thống nhất cách xây dựng, nắm rõ nguyên tắc trong lập dự toán năm 2027

Ông Chu Đức Lam nhấn mạnh: Năm 2027 là năm đầu tiên công tác xây dựng dự toán ngân sách gắn với việc đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ theo chỉ số KPI. Việc lập dự toán không sát thực tế, phải điều chỉnh nhiều trong năm sẽ là một tiêu chí xem xét trách nhiệm của cơ quan, đơn vị.

Quá trình bổ sung dự toán hiện nay cũng chặt chẽ, mất nhiều thời gian hơn trước. Tinh thần xuyên suốt là dự toán phải được xây dựng đầy đủ, hạn chế tối đa tình trạng lập thiếu rồi phải xin bổ sung hoặc lập thừa dẫn đến phải hủy, trả lại dự toán.

Theo ông Lam, mặc dù không thể bảo đảm dự toán chính xác tuyệt đối song các bộ, ngành cần nâng cao chất lượng dự báo, rà soát đầy đủ các nhiệm vụ phát sinh ngay từ đầu năm, chủ động trao đổi với cơ quan tài chính để tháo gỡ khó khăn trước khi hoàn thiện hồ sơ dự toán.

Bà Vũ Thị Hải Yến - Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành, Bộ Tài chính phát biểu. Ảnh: Thùy Anh

Trên cơ sở nhấn mạnh các quy định sửa đổi, bổ sung của Luật NSNN 2025, bà Vũ Thị Hải Yến - Phó Vụ trưởng Vụ Tài chính - Kinh tế ngành, Bộ Tài chính - lưu ý một số nội dung khi lập dự toán NSNN năm 2027. Chẳng hạn, đối với các nhiệm vụ chi NSNN được bố trí từ hai nguồn chi đầu tư công và chi thường xuyên, thực hiện theo Nghị định số 104/2026/NĐ-CP.

Đối với dự toán chi thường xuyên không giao tự chủ, các nhiệm vụ đặc thù phát sinh không thường xuyên khác của các lĩnh vực chi NSNN thì lập, tổng hợp dự toán theo quy định của pháp luật về NSNN và pháp luật khác có liên quan.

Các đơn vị cần xác định cụ thể các tác động tăng hoặc giảm so với năm 2026, cơ sở tính toán số tăng, giảm; đảm bảo triệt để tiết kiệm, cắt giảm các nội dung, nhiệm vụ chi không cần thiết, đặc biệt là các khoản chi hội nghị, hội thảo, đi công tác nước ngoài….

Ông Lê Đình Thăng - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II phát biểu. Ảnh: Thùy Anh

Dự toán sát, đúng, đủ, khả thi - nền tảng điều hành ngân sách chủ động, minh bạch

Ông Lê Đình Thăng - Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II - cho biết, yêu cầu quản lý ngân sách theo Luật NSNN mới đã thay đổi rất nhiều, đặc biệt đối với việc hủy dự toán; giải ngân; phí và lệ phí để lại; chi vượt dự toán; tiết kiệm chi… đòi hỏi các cơ quan phải thay đổi tư duy lập dự toán. Chẳng hạn, từ năm 2026, việc hủy dự toán hoặc chuyển nguồn lớn không còn được xem là bình thường mà sẽ gắn với việc xem xét trách nhiệm của tập thể, cá nhân. Vì vậy, cần nâng chất lượng khâu lập dự toán.

Qua kiểm toán, KTNN đã phát hiện nhiều vấn đề bất cập, có những vấn đề lặp đi lặp lại qua các năm. Để khắc phục những bất cập trong công tác lập dự toán, ông Lê Đình Thăng đề nghị các bộ, ngành cần xây dựng dự toán sát thực tế, có khả năng thực hiện.

Theo ông Thăng, các bộ, ngành cần trao đổi với Bộ Tài chính và KTNN nhằm xử lý kịp thời các khó khăn ngay từ đầu, thay vì phát sinh vướng mắc trong quá trình thực hiện và quyết toán mới tìm giải pháp. KTNN sẵn sàng phối hợp cùng các bộ, ngành, địa phương, trong đó có Bộ Tài chính trong việc nâng cao chất lượng lập dự toán NSNN hằng năm.

Ông Phan Trường Giang - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II phát biểu. Ảnh: Thùy Anh

Theo ông Phan Trường Giang - Phó Kiểm toán trưởng KTNN chuyên ngành II, Luật NSNN năm 2015 và Luật NSNN năm 2025 tiếp tục quy định nhiệm vụ của KTNN tham gia với Ủy ban Kinh tế và Tài chính, các cơ quan của Quốc hội, Chính phủ trong việc xem xét, thẩm tra báo cáo về dự toán NSNN, phương án phân bổ ngân sách trung ương; đồng thời trình ý kiến của KTNN để Quốc hội xem xét, quyết định các nội dung này.

Đối với KTNN, việc tham gia ý kiến về dự toán NSNN hằng năm không chỉ là nhiệm vụ pháp lý, mà còn là trách nhiệm chính trị, trách nhiệm chuyên môn và trách nhiệm giải trình trước Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội và Nhân dân. Xác định đây là nhiệm vụ trọng tâm, có ý nghĩa phòng ngừa, kiến tạo và nâng cao kỷ luật tài chính công, KTNN sẽ tiếp tục đổi mới phương pháp tham gia ý kiến theo hướng chuyên nghiệp hơn, dữ liệu hóa hơn, tập trung hơn vào rủi ro và thực chất hơn về chất lượng kiến nghị.

Đáng lưy ý, KTNN sẽ không chỉ đánh giá về thủ tục lập dự toán, mà tập trung làm rõ: dự toán có đúng căn cứ không; có sát khả năng thực hiện không; có hướng tới hiệu quả, tiết kiệm, minh bạch và bền vững không.

Từ góc nhìn của KTNN, dự toán ngân sách không chỉ là bảng số liệu thu - chi mà còn là sự lượng hóa bằng tiền các mục tiêu phát triển, là cam kết phân bổ nguồn lực quốc gia và biểu hiện của kỷ luật tài khóa ngay từ đầu vào.

Một dự toán sát, đúng, đủ, khả thi sẽ tạo nền tảng cho điều hành ngân sách chủ động, minh bạch, hiệu quả. Ngược lại, dự toán thiếu căn cứ, chưa sát thực tiễn, còn dàn trải hoặc chưa gắn với kết quả đầu ra sẽ dẫn đến điều chỉnh nhiều lần, chuyển nguồn lớn, giải ngân chậm, nợ đọng, lãng phí nguồn lực và làm giảm hiệu lực quản lý ngân sách.

Thực tiễn kiểm toán nhiều năm cho thấy, không ít bất cập ở khâu quyết toán có nguyên nhân từ việc lập và giao dự toán: dự toán thu chưa sát cơ sở tính toán; dự toán chi chưa gắn chặt với nhiệm vụ, định mức và khả năng thực hiện; bố trí vốn đầu tư còn dàn trải; chi thường xuyên chưa phản ánh đầy đủ tác động của tự chủ tài chính, tinh giản biên chế, sắp xếp tổ chức bộ máy; một số nhiệm vụ chi chưa đủ điều kiện vẫn được đề xuất bố trí; một số khoản thu, chi, quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách chưa được tổng hợp, thuyết minh đầy đủ.

Do đó, nếu KTNN chỉ kiểm toán khi ngân sách đã chấp hành xong thì mới xử lý được “phần ngọn”. Tham gia ý kiến về dự toán là cơ hội để KTNN chuyển mạnh từ tư duy hậu kiểm thuần túy sang kết hợp cảnh báo, phòng ngừa rủi ro ngay từ khâu thiết kế và phân bổ nguồn lực; qua đó nhận diện sớm các yếu tố có khả năng dẫn đến thất thu, chi sai, chi chậm, chi kém hiệu quả hoặc tạo nghĩa vụ ngân sách trong tương lai.

Việc KTNN tham gia ý kiến về dự toán NSNN nhằm cung cấp ý kiến độc lập, khách quan, dựa trên bằng chứng kiểm toán, thực tiễn quản lý ngân sách và phân tích rủi ro tài khóa, qua đó góp phần nâng cao chất lượng dự toán ngay từ khâu đầu tiên của chu trình ngân sách.

Các đại biểu dự hội nghị. Ảnh: Thùy Anh

Tăng cường phối hợp để nâng cao chất lượng dự toán ngân sách

Để việc tham gia ý kiến của KTNN thực sự hiệu quả, ông Phan Trường Giang kiến nghị:

Thứ nhất, thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu ngân sách sớm, đầy đủ và có cấu trúc. KTNN cần được tiếp cận kịp thời tài liệu dự toán, báo cáo thuyết minh, tình hình thực hiện dự toán năm hiện hành, số liệu thu - chi, chuyển nguồn, nợ đọng, giải ngân đầu tư công, dữ liệu về quỹ ngoài ngân sách, dữ liệu vay và trả nợ.

Thứ hai, bổ sung phụ lục riêng về tiếp thu, xử lý kiến nghị kiểm toán trong hồ sơ dự toán. Đối với từng bộ, ngành, địa phương, cần nêu rõ kiến nghị KTNN đã thực hiện, chưa thực hiện, nguyên nhân, trách nhiệm và tác động đến dự toán năm sau. Đây là cách gắn kiểm toán với kỷ luật ngân sách, đồng thời nâng cao trách nhiệm giải trình của đơn vị sử dụng ngân sách.

Thứ ba, đổi mới thảo luận dự toán theo hướng dựa trên rủi ro. Thay vì chỉ thảo luận theo số tăng, số giảm, cần tập trung vào những vấn đề có khả năng ảnh hưởng lớn đến cân đối ngân sách và hiệu quả chi tiêu công: thu chưa bền vững, chi chưa đủ điều kiện, nhiệm vụ chưa rõ đầu ra, dự án chậm giải ngân, khoản chi chưa có định mức, quỹ ngoài ngân sách chưa minh bạch, nghĩa vụ nợ chưa được thuyết minh đầy đủ.

Thứ tư, từng bước chuyển từ dự toán theo đầu vào sang dự toán gắn với kết quả. Với các chương trình, đề án, nhiệm vụ lớn, cần xác định rõ chỉ tiêu đầu ra, kết quả kỳ vọng và cơ chế đánh giá hiệu quả. Đây là cơ sở để KTNN sau này không chỉ kiểm toán việc “chi có đúng không”, mà còn đánh giá “chi có tạo ra giá trị công tương xứng không”.

Thứ năm, tăng cường phối hợp giữa Bộ Tài chính, KTNN và các cơ quan của Quốc hội. Bộ Tài chính là cơ quan chủ trì tổng hợp, cân đối; Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội chủ trì thẩm tra; KTNN cung cấp ý kiến độc lập dựa trên bằng chứng kiểm toán. Nếu ba kênh này phối hợp tốt, chất lượng dự toán trình Quốc hội sẽ được nâng lên, đồng thời giảm áp lực xử lý sai sót ở khâu chấp hành và quyết toán.

THÙY ANH