Nhận diện đầy đủ vai trò của Kiểm toán nhà nước trong kỷ nguyên phát triển mới

TS. Nguyễn Minh Sơn. Ảnh: ST

Khẳng định giá trị từ hoạt động kiểm toán

Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng xác định mục tiêu xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả; tiếp tục hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa; phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững, phấn đấu đến năm 2045 đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, có thu nhập cao.

Trong bối cảnh đó, KTNN không chỉ thực hiện chức năng kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công mà còn là thiết chế quan trọng góp phần tăng cường trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và hoàn thiện thể chế.

Vai trò của KTNN cần được nhìn nhận đầy đủ hơn. Là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo Hiến pháp, pháp luật, KTNN không chỉ thực hiện chức năng kiểm toán theo quy định mà còn cung cấp thông tin độc lập, khách quan phục vụ Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và đại biểu Quốc hội thực hiện chức năng lập pháp, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước.

Thực tiễn hoạt động những năm gần đây cho thấy, các báo cáo kiểm toán của KTNN ngày càng được Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội và đại biểu Quốc hội khai thác, sử dụng hiệu quả, trở thành nguồn thông tin tin cậy phục vụ thẩm tra dự toán ngân sách nhà nước (NSNN), quyết toán NSNN hằng năm; thẩm tra các Chương trình mục tiêu quốc gia; nhiều dự án đầu tư hạ tầng giao thông quan trọng quốc gia cũng như hoạt động chất vấn, giám sát chuyên đề tối cao của Quốc hội.

Nhiều kết luận, kiến nghị của KTNN đã được các cơ quan có thẩm quyền tiếp thu, rà soát để sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc ban hành mới các quy định chưa phù hợp với thực tiễn. Điều đó cho thấy hoạt động kiểm toán không chỉ dừng ở việc phát hiện, xử lý sai phạm mà còn góp phần tháo gỡ những "điểm nghẽn" của thể chế, nâng cao chất lượng hoạch định chính sách.

KTNN không chỉ thực hiện chức năng kiểm toán việc quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công mà còn góp phần tăng cường trách nhiệm giải trình, kiểm soát quyền lực và hoàn thiện thể chế. Ảnh: TL

Sứ mệnh trong giai đoạn phát triển mới

Khi quy mô nền kinh tế ngày càng lớn, phương thức quản lý nhà nước chuyển mạnh sang nền tảng số; các mô hình đầu tư, phương thức cung cấp dịch vụ công và quản trị tài chính công ngày càng đa dạng. Cùng với đó là việc đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền... Những thay đổi này đặt ra nhiều thách thức trong quản lý, sử dụng tài chính công, tài sản công, đồng thời đòi hỏi các thiết chế kiểm soát phải đổi mới cả về tư duy, phương pháp và công cụ.

Trong bối cảnh đó, nếu hoạt động kiểm toán vẫn chủ yếu dựa trên phương thức truyền thống, tập trung phát hiện sai sót sau khi đã xảy ra thì sẽ khó đáp ứng yêu cầu của nền quản trị hiện đại. Một nền quản trị hiệu quả không chỉ cần cơ chế phát hiện và xử lý vi phạm mà quan trọng hơn là khả năng nhận diện rủi ro từ sớm, cảnh báo kịp thời những bất cập của cơ chế, chính sách và góp phần phòng ngừa thất thoát, lãng phí ngay từ khâu xây dựng, hoàn thiện chính sách pháp luật.

Theo các nguyên tắc của Tổ chức quốc tế Các cơ quan Kiểm toán tối cao (INTOSAI), mục tiêu của kiểm toán công không chỉ là bảo đảm tính tuân thủ mà còn góp phần tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm giải trình, hiệu quả và hiệu lực của quản trị công.

Vì vậy, từ góc độ cơ quan lập pháp, tôi cho rằng hoạt động của KTNN trong thời gian tới không nên chỉ được đánh giá bằng số lượng sai phạm được phát hiện mà quan trọng hơn là mức độ đóng góp đối với việc nâng cao chất lượng quản trị công, hiệu quả thực thi chính sách và hiệu quả sử dụng nguồn lực quốc gia.

Hoạt động kiểm toán cần chuyển từ tư duy "kiểm toán để phát hiện" sang tư duy "kiểm toán để kiến tạo giá trị"; từ việc chủ yếu phát hiện sai phạm, xem xét tính đúng, sai của từng vụ việc sang đánh giá hiệu quả quản trị, chất lượng chính sách và hiệu quả sử dụng các nguồn lực công.

Theo đó, một báo cáo kiểm toán chất lượng không chỉ kiểm tra việc chấp hành pháp luật hay kiến nghị tăng thu, giảm chi đối với NSNN mà quan trọng hơn phải giúp Quốc hội trả lời được những câu hỏi lớn: Vì sao cơ chế, chính sách chưa phát huy hiệu quả? Quy định pháp luật nào còn chồng chéo, mâu thuẫn, cản trở sự phát triển? Chính sách nào cần sửa đổi, bổ sung? Lĩnh vực nào đang tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với nền tài chính quốc gia?... Nói cách khác, giá trị lớn nhất của kiểm toán là chuyển hóa những phát hiện từ thực tiễn thành tri thức phục vụ Quốc hội trong xây dựng pháp luật, giám sát tối cao và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước.

Điều đó đòi hỏi hoạt động kiểm toán phải ngày càng chuyên nghiệp, có trọng tâm, trọng điểm; tập trung vào những lĩnh vực sử dụng nguồn lực lớn, tiềm ẩn nhiều rủi ro và có tác động trực tiếp đến mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

Cùng với sự phát triển của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, phương thức kiểm toán cũng cần thay đổi theo hướng dựa trên phân tích dữ liệu, đánh giá rủi ro và cảnh báo sớm. Đối với KTNN, chuyển đổi số không chỉ là ứng dụng công nghệ vào quy trình nghiệp vụ mà còn là sự thay đổi căn bản về phương thức tổ chức hoạt động. Sự thay đổi đó phải được thể hiện xuyên suốt từ khâu lựa chọn đối tượng kiểm toán, thu thập bằng chứng, phân tích dữ liệu, rút ngắn thời gian kiểm toán, giảm chi phí tuân thủ cho đơn vị được kiểm toán đến theo dõi việc thực hiện các kết luận, kiến nghị kiểm toán.

Đồng thời, KTNN cần đặc biệt quan tâm xây dựng đội ngũ kiểm toán viên có tư duy quản trị công hiện đại, bản lĩnh nghề nghiệp vững vàng. Kiểm toán viên không chỉ cần được đào tạo bài bản về kế toán, kiểm toán, tài chính, ngân hàng, pháp luật và các lĩnh vực kỹ thuật chuyên ngành mà còn phải được trang bị kiến thức về kinh tế số, quản trị công, đầu tư công, chuyển đổi số, quản trị rủi ro và các mô hình quản lý mới. Chỉ khi kiểm toán viên hiểu sâu bản chất của chính sách và thực tiễn quản trị thì mới có thể đưa ra những kiến nghị thực sự có giá trị.

Bên cạnh việc nâng cao năng lực chuyên môn, nghiệp vụ, cần tiếp tục xây dựng chuẩn mực nghề nghiệp dựa trên các giá trị cốt lõi của kiểm toán viên: độc lập, khách quan, liêm chính, chuyên nghiệp và trách nhiệm.

32 năm xây dựng và phát triển đã tạo nền tảng để KTNN tiếp tục đổi mới mạnh mẽ, khẳng định vị thế là cơ quan kiểm tra tài chính công, tài sản công uy tín, chuyên nghiệp và hiện đại. Trước những yêu cầu mới của tiến trình phát triển đất nước, đổi mới phương thức hoạt động và gia tăng giá trị kiểm toán là yêu cầu tất yếu để KTNN tiếp tục khẳng định vai trò, vị thế, tạo dựng niềm tin xã hội đối với việc quản lý, sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực công./.

TS. NGUYỄN MINH SƠN - Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội