Kiểm toán đánh giá tác động lan tỏa của dự án đầu tư công

Thưa ông, nhìn lại chặng đường 32 năm phát triển, ông đánh giá như thế nào về những đóng góp của KTNN?

Sự ra đời của KTNN là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình đổi mới đất nước và chuyển sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là công cụ quan trọng giúp Nhà nước quản lý, điều hành nền kinh tế ở tầm vĩ mô, đồng thời đánh giá hiệu quả quản lý, sử dụng nguồn lực công trong quá trình phát triển đất nước.

Qua hơn ba thập kỷ hoạt động, KTNN từng bước tiếp cận và vận hành theo các chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, bên cạnh việc tuân thủ lộ trình hội nhập theo thông lệ quốc tế, KTNN vẫn xây dựng hệ thống chuẩn mực phù hợp với đặc thù của Việt Nam - một nền kinh tế đang trong quá trình chuyển đổi. Các chuẩn mực của KTNN vừa đáp ứng yêu cầu hội nhập, vừa phản ánh đặc điểm của quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch hóa tập trung sang nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Chúng ta hội nhập nhưng không hòa tan, vẫn giữ được bản sắc của Việt Nam. Theo tôi, đó là thành công lớn nhất của KTNN trong suốt 32 năm xây dựng và phát triển.

Những kết quả đạt được qua từng năm hay từng giai đoạn 5 năm đều được phản ánh trong các báo cáo kiểm toán hằng năm. Thông qua đó, Quốc hội, Chính phủ và các đại biểu Quốc hội có thêm công cụ và cơ sở dữ liệu để thảo luận, hoạch định các quyết sách; đánh giá hiệu quả đầu tư cũng như quyết định phân bổ nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế.

Những kết quả này góp phần quan trọng vào công tác điều hành kinh tế vĩ mô, đồng thời phản ánh rõ hơn hiệu quả sử dụng ngân sách tại các Bộ, ngành và địa phương. Nếu báo cáo kiểm toán năm phản ánh bức tranh tổng thể của nền kinh tế thì kiểm toán tại các Bộ, ngành, địa phương giống như những bản quy hoạch chi tiết tỷ lệ 1/500, giúp đánh giá hiệu quả đầu tư ở từng lĩnh vực, từng địa phương.

Việt Nam đang bước vào giai đoạn đầu tư kết cấu hạ tầng quy mô lớn. Theo ông, KTNN cần thay đổi như thế nào để đáp ứng yêu cầu mới?

Đúng là chúng ta đang triển khai chương trình đầu tư kết cấu hạ tầng lớn nhất từ trước đến nay. Theo tôi, trọng tâm của KTNN trong thời gian tới phải là kiểm toán đầu tư xây dựng cơ bản, bởi đây là lĩnh vực sử dụng nguồn lực rất lớn.

Đơn cử, từ nay đến năm 2035, đặc biệt là giai đoạn đến năm 2030, riêng Hà Nội dự kiến đầu tư khoảng 30 tỷ USD cho hệ thống metro và khoảng 8 tỷ USD cho các dự án liên quan đến sông Hồng. Chỉ trong khoảng 5 năm, Hà Nội có thể triển khai khoảng 40 tỷ USD vốn đầu tư, tương đương bình quân khoảng 10 tỷ USD mỗi năm. Với quy mô như vậy, KTNN cần tham gia kiểm toán ngay từ năm đầu tiên.

Ở giai đoạn đầu, KTNN có thể tập trung vào kiểm toán việc tuân thủ pháp luật và kiểm toán công tác giải phóng mặt bằng. Tương tự, đối với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, KTNN cũng cần vào cuộc ngay từ khi dự án được triển khai.

Về bản chất, hầu hết các dự án đầu tư kết cấu hạ tầng hiện nay đều là đầu tư công nhưng được triển khai dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó có mô hình TOD (phát triển đô thị theo định hướng giao thông công cộng). Vì vậy, KTNN cần đặc biệt chú trọng đến chênh lệch địa tô; đồng thời kiểm tra chặt chẽ giá thành dự án và tách riêng công tác giải phóng mặt bằng để kiểm toán như cách đang thực hiện hiện nay. Như vậy, KTNN cần tập trung vào ba nội dung: Kiểm toán các dự án TOD; kiểm toán công tác giải phóng mặt bằng; và kiểm toán giá thành xây dựng.

Trong bối cảnh mới, KTNN cần đánh giá được hiệu quả cụ thể của từng dự án. Chẳng hạn, dự án đường dây 500kV mạch 3 Quảng Trạch - Phố Nối được thi công và đưa vào vận hành chỉ trong 7 tháng thì hiệu quả mang lại khác như thế nào so với trường hợp phải mất 3-4 năm theo thông lệ? Việc đẩy nhanh tiến độ đã tạo ra những lợi ích gì đối với hệ thống điện, tăng trưởng kinh tế, an ninh năng lượng và hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.

Khi đánh giá một dự án, chúng ta không chỉ đánh giá chi phí mà còn phải đánh giá hiệu quả của việc rút ngắn thời gian thi công. Nếu một công trình được đưa vào vận hành sớm hơn 3 năm thì phải lượng hóa được giá trị kinh tế mà 3 năm vận hành sớm đó mang lại.

KTNN trong thời gian tới cần tập trung kiểm toán đầu tư xây dựng cơ bản, bởi đây là lĩnh vực sử dụng nguồn lực rất lớn. Ảnh: TL

Theo ông, KTNN cần dựa trên những tiêu chí nào để đánh giá hiệu quả đầu tư công trong giai đoạn mới?

Theo tôi, điều quan trọng là phải xây dựng được hệ thống tiêu chí đánh giá tác động lan tỏa của các dự án đầu tư công đối với từng khu vực và toàn bộ nền kinh tế.

Bên cạnh các tiêu chí truyền thống, tiêu chí quan trọng nhất là đánh giá tác động của công trình đối với tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội. Trong nhiều trường hợp, để phản ánh đầy đủ hiệu quả của dự án, kiểm toán viên cần kết hợp giữa phương pháp định lượng và đánh giá định tính.

Khi kiểm toán một dự án, nếu công trình hoàn thành đúng dự toán được duyệt thì đó là một cách đánh giá. Nhưng nếu chi phí xây dựng tăng khoảng 30%, đổi lại công trình hoàn thành trong 1 năm thay vì 4 năm thì phải tính toán đầy đủ lợi ích kinh tế mà 3 năm vận hành sớm mang lại.

Trong quá trình phân tích, nếu dự án được triển khai nhanh và đưa vào vận hành sớm mang lại lợi ích lớn hơn cách làm thông thường thì KTNN cũng cần có trách nhiệm bảo vệ những quyết định đúng đắn đó trên cơ sở pháp luật, thực tiễn và các bằng chứng kiểm toán.

KTNN phải đồng hành cùng doanh nghiệp và các địa phương, giúp họ thực hiện đúng quy định của pháp luật, đồng thời phòng ngừa những rủi ro pháp lý không đáng có. Khi có những vấn đề cần được xem xét, đánh giá khách quan; phải dựa trên cơ sở pháp luật, thực tiễn và các bằng chứng để bảo vệ những trường hợp làm đúng, làm vì lợi ích chung.

Theo tôi, hai nhiệm vụ quan trọng nhất của KTNN trong giai đoạn mới là hỗ trợ doanh nghiệp, địa phương thực hiện đúng pháp luật về đất đai, đầu tư công và kiến nghị cơ quan có thẩm quyền sửa đổi những bất cập của cơ chế, chính sách. Đó cũng là nền tảng để khẳng định vai trò của KTNN trong một nền quản trị hiện đại.

Xin trân trọng cảm ơn ông!./.

HỒNG ANH (Thực hiện)