Khi ranh giới hành chính không còn là 'đường biên' phát triển

Từ ranh giới hành chính đến không gian phát triển liên kết

Sự chuyển dịch từ tư duy quản lý theo địa giới hành chính sang tư duy phát triển theo không gian liên kết vùng đang diễn ra ngày càng rõ nét. Nếu trước đây, mỗi địa phương được nhìn nhận như một đơn vị phát triển độc lập, thì hiện nay, thực tiễn vận động của kinh tế - xã hội đã cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Các hoạt động sản xuất, dịch vụ, lao động và đời sống dân cư đang đan xen, kết nối, vượt ra ngoài những đường biên cứng.

Cán bộ UBND xã Phúc Thịnh hướng dẫn người dân làm thủ tục hành chính. Ảnh: Quang Thái

Không khó để nhận thấy những biểu hiện cụ thể của xu thế này. Hàng triệu lao động hiện đang sinh sống tại các địa phương lân cận như: Hưng Yên, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, nhưng làm việc tại Hà Nội. Đồng thời, nhiều dịch vụ chất lượng cao của Thủ đô cũng đang lan tỏa ra các khu vực xung quanh. Các khu công nghiệp, khu đô thị mới hình thành dọc theo các trục giao thông liên vùng đã tạo nên những “vùng phát triển liền mạch”, nơi ranh giới hành chính dần mất đi ý nghĩa phân tách tuyệt đối.

Trong bối cảnh đó, Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 của Bộ Chính trị đã đặt ra yêu cầu rất rõ ràng: Hà Nội phải đóng vai trò trung tâm, động lực phát triển của vùng và cả nước, đồng thời thúc đẩy liên kết vùng theo hướng thực chất, hiệu quả, có chiều sâu. Quan điểm này cũng được thể hiện nhất quán trong định hướng Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm với cách tiếp cận không gian phát triển mở, đa cực, đa trung tâm, lấy kết nối làm nền tảng, lấy lan tỏa làm động lực.

Trong dòng chảy phát triển mới, Phó Bí thư Thành ủy, Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Đại Thắng nhấn mạnh, tăng trưởng của Hà Nội hôm nay không còn được nhìn như kết quả của riêng nội lực mà là sự hội tụ của những dòng chảy kết nối ngày càng mạnh mẽ với các địa phương trong vùng và khu vực lân cận. Từ một trung tâm kinh tế lớn, Hà Nội đang dần định hình rõ hơn vị thế là điểm hội tụ của các dòng lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ và tri thức; là nơi kết nối các chuỗi giá trị từ sản xuất đến tiêu dùng, từ nghiên cứu đến ứng dụng, lan tỏa tới các địa phương trong vùng và trên phạm vi cả nước.

Chính trong quá trình kết nối và lan tỏa ấy, vai trò đầu tàu của Thủ đô được bồi đắp rõ nét hơn. Liên kết vùng vì thế đã trở thành con đường tất yếu để Hà Nội khẳng định vị thế trung tâm, dẫn dắt và kiến tạo không gian phát triển chung, nơi các nguồn lực được chia sẻ, các cơ hội được mở rộng và động lực tăng trưởng được cộng hưởng theo chiều sâu và bền vững hơn.

Từ tầm nhìn đó, không gian liên kết của Hà Nội đang được định hình theo hướng rộng mở hơn, vượt ra ngoài phạm vi truyền thống. Bên cạnh các địa phương trong Vùng Thủ đô Hà Nội, việc mở rộng kết nối tới các tỉnh lân cận như: Hưng Yên, Thái Nguyên, Phú Thọ… cũng như khu vực trung du và miền núi phía Bắc, được xem là bước đi cần thiết để tạo lập một không gian phát triển liên thông, bền vững. Chủ tịch UBND thành phố Vũ Đại Thắng đề xuất nghiên cứu, làm rõ hơn khái niệm Vùng Thủ đô

Hà Nội, qua đó hình thành cơ sở phối hợp hiệu quả trong giải quyết các vấn đề liên vùng như: Ô nhiễm môi trường, quản lý lưu vực sông, xử lý chất thải…, những thách thức không thể giải quyết trong phạm vi một địa phương riêng lẻ.

Ở chiều ngược lại, lãnh đạo các địa phương trong Vùng Thủ đô cũng ngày càng nhận thức rõ hơn vai trò của liên kết. Thay vì cạnh tranh riêng lẻ, nhiều tỉnh, thành phố đã chủ động tìm kiếm những không gian hợp tác, bổ trợ lẫn nhau, từ phát triển công nghiệp, logistics đến đô thị và dịch vụ. Bắc Ninh định vị là trung tâm công nghiệp công nghệ cao; Hưng Yên phát triển mạnh về logistics và đô thị vệ tinh; Vĩnh Phúc kết hợp công nghiệp với du lịch sinh thái… Những định hướng này đang góp phần hình thành một cấu trúc phát triển có tính bổ trợ, nơi mỗi địa phương là một mắt xích trong chuỗi giá trị chung của toàn vùng.

Tuy nhiên, nhìn một cách thẳng thắn, quá trình chuyển đổi này vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản. Quy hoạch giữa các địa phương chưa thực sự đồng bộ; kết nối hạ tầng còn thiếu tính liên thông; cơ chế phối hợp chưa đủ mạnh để điều phối phát triển ở quy mô vùng. Những hạn chế này nếu không sớm được tháo gỡ, sẽ làm suy giảm hiệu quả của không gian mở, thậm chí có thể tạo ra những “điểm nghẽn” mới trong tương lai.

Hạ tầng kết nối, động lực hiện thực hóa không gian mở

Nếu tư duy mở không gian là tiền đề thì hạ tầng chính là điều kiện để biến tiền đề đó thành hiện thực. Thực tiễn phát triển trong nước và quốc tế đều cho thấy: Ở đâu hạ tầng được đầu tư đồng bộ, ở đó không gian phát triển được mở rộng. Các nguồn lực được kích hoạt và các dòng chảy kinh tế được lưu thông mạnh mẽ hơn.

Tại Hà Nội và Vùng Thủ đô, các dự án hạ tầng liên vùng đang từng bước tạo ra những chuyển động rõ nét. Các tuyến đường vành đai, cao tốc, đặc biệt là Vành đai 4 đang trở thành trục phát triển mới, nơi hình thành các đô thị vệ tinh, khu công nghiệp và trung tâm dịch vụ hiện đại. Cùng với đó, việc nghiên cứu, triển khai các dự án hạ tầng hàng không như: Sân bay Gia Bình (Bắc Ninh) và định hướng kết nối với Cảng hàng không quốc tế Nội Bài mở ra một cấu trúc liên kết đa phương thức, gia tăng năng lực kết nối vùng.

Bên cạnh các trục động lực này, hàng loạt dự án cầu vượt sông Hồng, sông Đuống như: Cầu Vĩnh Tuy giai đoạn 2, cầu Trần Hưng Đạo, cầu Tứ Liên… sẽ góp phần xóa bỏ các “điểm nghẽn” chia cắt không gian, tăng cường kết nối giữa khu vực lõi với các đô thị phía Bắc và Đông Bắc Thủ đô. Khi những tuyến kết nối này dần hoàn thiện, khoảng cách địa lý giữa Hà Nội và các địa phương lân cận sẽ được rút ngắn đáng kể, mở ra không gian phát triển rộng lớn, liên thông và giàu tiềm năng hơn cho toàn Vùng Thủ đô Hà Nội.

Cùng với đó, định hướng phát triển hệ thống đường sắt đô thị và đường sắt liên vùng được xác định là giải pháp căn cơ nhằm tái cấu trúc không gian đô thị. Vận tải khối lượng lớn được hình thành, việc phân bố dân cư và hoạt động kinh tế sẽ trở nên linh hoạt hơn, giảm áp lực cho khu vực lõi, đồng thời tạo điều kiện để các đô thị vệ tinh phát triển.

GS.TS Đặng Hùng Võ, nguyên Thứ trưởng Bộ Tài nguyên và Môi trường (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, hạ tầng cần được nhìn nhận như một hệ thống tổng thể, gắn với quy hoạch sử dụng đất và phân bố nguồn lực. Khi hạ tầng được kết nối hiệu quả, các địa phương trong vùng sẽ có điều kiện phát huy lợi thế riêng, đồng thời tham gia vào chuỗi giá trị chung.

Một điểm nhấn quan trọng trong định hướng phát triển hiện nay là mô hình đô thị chùm, đa cực, đa trung tâm. Theo đó, Hà Nội không còn là một cực phát triển duy nhất, mà là trung tâm kết nối của nhiều cực tăng trưởng khác nhau. Các khu vực như: Hòa Lạc, Sơn Tây, Bắc Ninh, Hưng Yên… sẽ chia sẻ chức năng phát triển, góp phần giảm tải cho khu vực nội đô, đồng thời tạo ra sự cân bằng trong phân bố dân cư và kinh tế.

Tuy nhiên, để hạ tầng thực sự trở thành động lực, cần vượt qua nhiều thách thức. Nguồn lực đầu tư còn hạn chế, tiến độ một số dự án còn chậm, trong khi cơ chế phối hợp giữa các địa phương chưa đạt hiệu quả như kỳ vọng. Nếu những vấn đề này không được giải quyết, hạ tầng sẽ khó phát huy vai trò dẫn dắt, và không gian mở sẽ chỉ dừng lại ở định hướng.

Gần đây nhất, ngày 8-4, phát biểu tại phiên thảo luận Tổ Hà Nội về dự án Luật Thủ đô (sửa đổi), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh, việc sửa đổi luật lần này không dừng ở việc hoàn thiện một khuôn khổ pháp lý, mà là bước đi mang ý nghĩa chiến lược nhằm kiến tạo mô hình thể chế phát triển mới cho Thủ đô. Trong đó, cơ chế liên kết Vùng Thủ đô được xác định là một nội dung then chốt.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, Thủ đô Hà Nội không thể phát triển nếu tách rời vùng. Và ngược lại, các địa phương trong Vùng Thủ đô cũng cần vai trò dẫn dắt, điều phối của Hà Nội. Thực tiễn cho thấy, nhiều dự án hạ tầng quy mô lớn như: Đường vành đai, sân bay… nằm trên địa bàn các tỉnh lân cận, đòi hỏi một cơ chế phối hợp hiệu quả, linh hoạt và đủ mạnh để triển khai đồng bộ. Từ đó, yêu cầu đặt ra là phải thiết kế cơ chế liên kết Vùng Thủ đô theo hướng mở, phù hợp với thực tiễn phát triển, bảo đảm tính kết nối và phát huy hiệu quả tổng thể của toàn vùng.

Điều kiện để không gian mở vận hành hiệu quả từ thể chế và quản trị

Bên cạnh hạ tầng, thể chế và phương thức quản trị đóng vai trò quyết định đối với việc hình thành và vận hành không gian vùng mở. Bởi lẽ, liên kết vùng không thể dựa vào ý chí đơn lẻ của từng địa phương, mà cần một cơ chế điều phối đủ mạnh, đủ linh hoạt và đủ tầm nhìn.

Hiện nay, mỗi địa phương trong Vùng Thủ đô vẫn đang vận hành theo hệ thống quản lý riêng, với quy hoạch và ưu tiên phát triển khác nhau. Điều này dẫn đến tình trạng thiếu đồng bộ, thậm chí có những trường hợp phát triển chồng chéo, làm giảm hiệu quả sử dụng nguồn lực. Nếu không có một “nhạc trưởng” điều phối chung, rất khó tạo ra sự cộng hưởng phát triển.

PGS.TS Vũ Văn Phúc, nguyên Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản cho rằng, “điểm nghẽn” lớn nhất của liên kết vùng nằm ở thể chế. Muốn tháo gỡ nút thắt này, cần xây dựng cơ chế điều phối thống nhất, đồng thời tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm soát quyền lực và trách nhiệm giải trình.

Luật Thủ đô năm 2024 và các đề xuất sửa đổi đang mở ra cơ hội để hiện thực hóa những yêu cầu này. Việc cho phép Hà Nội thí điểm một số cơ chế đặc thù, tăng quyền chủ động trong điều phối phát triển vùng, được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá về thể chế.

Tuy nhiên, để không gian mở thực sự vận hành hiệu quả, cần nhiều hơn những thay đổi về pháp lý. Đó là việc xây dựng cơ chế chia sẻ nguồn lực giữa các địa phương; đồng bộ hóa quy hoạch; phát triển hệ thống dữ liệu dùng chung; thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý đô thị; đồng thời nâng cao năng lực quản trị ở cả cấp vùng và địa phương.

Từ góc nhìn văn hóa - xã hội, Tiến sĩ Nguyễn Viết Chức, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa Hà Nội, Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa Thăng Long cho rằng, liên kết vùng cần được nhìn nhận trong một chiều kích rộng hơn của phát triển. Theo ông, đó là sự gắn kết về kinh tế, đồng thời là quá trình giao thoa văn hóa, chia sẻ không gian sống và trách nhiệm chung đối với môi trường. Khi các địa phương cùng hướng tới một tầm nhìn phát triển hài hòa, cùng hành động vì lợi ích chung, không gian vùng mở sẽ dần được định hình trên nền tảng bền vững, có chiều sâu và sức lan tỏa lâu dài.

Một yếu tố cũng cần được đặc biệt chú trọng là công tác quản lý, vận hành hạ tầng. Nếu thiếu kiểm soát, tình trạng lấn chiếm, xả thải, hoặc sử dụng không đúng mục đích sẽ làm giảm hiệu quả của các công trình, thậm chí tạo ra những điểm nghẽn mới. Do đó, cùng với đầu tư xây dựng, cần nâng cao ý thức cộng đồng và trách nhiệm của các cấp quản lý trong bảo vệ hệ thống hạ tầng.

Như vậy, không gian Vùng Thủ đô Hà Nội mở không chỉ là một khái niệm quy hoạch, mà là biểu hiện của một giai đoạn phát triển mới, nơi ranh giới hành chính dần được thay thế bằng những kết nối linh hoạt và đa chiều hơn. Trong tiến trình đó, Hà Nội giữ vai trò trung tâm điều phối, dẫn dắt và lan tỏa, đồng thời các địa phương trong vùng trở thành những cực phát triển bổ trợ, tạo nên sức mạnh tổng thể. Khi hạ tầng được kết nối, thể chế được hoàn thiện và tư duy phát triển được đổi mới, “không gian mở” sẽ trở thành nền tảng cho một Thủ đô hiện đại, bền vững, có sức cạnh tranh và khả năng thích ứng cao trong dài hạn.

Liên kết vùng cần được nhìn nhận như một động lực tăng trưởng mới, đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, trong đó Hà Nội giữ vai trò hạt nhân, nhưng các địa phương là những cực phát triển quan trọng. Khi các yếu tố này được kết nối một cách hài hòa, không gian Vùng Thủ đô Hà Nội sẽ không chỉ mở rộng về địa lý, mà còn mở rộng về cơ hội phát triển.

PGS.TS Trần Đình Thiên, Nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, nguyên thành viên Tổ Tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính Phủ

Bảo Hân