Khen thưởng phải là cơ chế tạo động lực, khơi dậy đổi mới sáng tạo

Cần chuyển sang tư duy công nhận giá trị

Chiều 10/4, tiếp tục Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành phiên thảo luận.

Phát biểu tại phiên họp, đại biểu Bế Trung Anh - đoàn Đắk Lắk cho biết, dự thảo luật lần này đã có chuyển động tích cực khi nhấn mạnh hơn đến hiệu quả thực chất, đến đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và mở rộng đối tượng được ghi nhận. Điều đó cho thấy chúng ta đã bắt đầu dịch chuyển từ cách tiếp cận khen thưởng mang tính hình thức sang quan tâm nhiều hơn đến giá trị thực.

Tuy nhiên, đại biểu nêu rõ, khi bàn đến sửa đổi Luật Thi đua, khen thưởng cần xem xét trước hết không phải là tiêu chí hay thủ tục mà là cách hệ thống nhận diện và định giá trị.

Đại biểu dẫn chứng, có những giai đoạn tỷ lệ tốt nghiệp trung học phổ thông ở nhiều địa phương đạt 98-99%, nhưng đánh giá độc lập lại cho thấy năng lực của học sinh chưa tương xứng; hay tỷ lệ hồ sơ giải quyết thủ tục hành chính đúng hạn ở nhiều nơi đạt hơn 95%, song mức độ hài lòng của người dân dường như không cao. Những con số này không phải là không có ý nghĩa, nhưng cho thấy một thực tế cái được đo lường chưa hẳn đã là cái đầy đủ có giá trị.

Nhấn mạnh đất nước đang chuyển mình từ nhà nước quản lý bằng mệnh lệnh hành chính sang một nhà nước thích ứng, phục vụ. Khi đó, rõ ràng không thể dùng một bộ công cụ cũ, một triết lý cũ để đo sự tiến bộ của một mô hình mới.

Đại biểu Bế Trung Anh - đoàn Đắk Lắk.

Từ góc độ tiếp cận trên, để bảo đảm luật loại bỏ được những bất cập đã nêu, đại biểu đề nghị ba điểm cần điều chỉnh căn bản: Thứ nhất, cần chuyển từ tư duy phân bổ danh hiệu sang tư duy công nhận giá trị. Trong đó bất kỳ cá nhân, tổ chức nào đạt chuẩn giá trị đều phải được xem xét, ghi nhận không bị ràng buộc bởi một tỷ lệ hành chính cố định.

Thứ hai, cần giảm sự phụ thuộc vào việc tích lũy thành tích quá khứ và tăng vai trò của giá trị hiện tại, đặc biệt là những đóng góp có tác động thực tế.

Thứ ba, cần mở rộng căn cứ đánh giá, đưa vào những yếu tố đã phản ánh trực tiếp giá trị xã hội như phản hồi của người dân, dữ liệu thực tiễn và hiệu quả phục vụ.

“Khi mỗi đóng góp có giá trị, dù lớn hay dù nhỏ, dù xuất phát từ Trung ương hay từ cơ sở đều có cơ hội được nhìn thấy và ghi nhận thì thi đua sẽ trở lại đúng nghĩa sâu xa của nó. Một quá trình làm cho tốt, được lan tỏa, mới được khích lệ và có ích được nhân lên. Khi đó, câu chuyện thi đua, khen thưởng không còn là câu chuyện của danh hiệu mà trở thành câu chuyện về một quốc gia tự lựa chọn con đường phát triển của mình thông qua những giá trị mà đã đạt được” - đại biểu bày tỏ.

Quan tâm đến quy định về đối tượng, tiêu chuẩn khen thưởng, đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt - đoàn Đắk Lắk nhận định, dự thảo luật đã bổ sung, điều chỉnh rất nhiều nội dung phù hợp với các yêu cầu, nhiệm vụ mới, bảo đảm nguyên tắc yêu cầu khen thưởng thực chất, ghi nhận đúng mức những đóng góp, thành tích của tập thể và cá nhân.

Đại biểu Nguyễn Thị Thu Nguyệt - đoàn Đắk Lắk.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng, dự thảo Luật sửa đổi lần này tiếp tục thiết kế theo hình thức, đối tượng, tiêu chuẩn khen thưởng theo trình tự từ thấp đến cao, gắn với một quá trình tích lũy thành tích và điều kiện phải được khen ở mức hình thức khen thấp trước khi xem xét ở mức thành tích cao hơn.

Với cách tiếp cận như trên, đại biểu bày tỏ băn khoăn thực tế rất dễ mâu thuẫn trong áp dụng, bởi có những trường hợp có những thành tích nổi trội, đột xuất, có giá trị đóng góp vượt bậc phải chờ đủ quy trình, đủ bước thì mới được xem xét. Đồng thời, quy định này khó bảo đảm đầy đủ tinh thần của một nguyên tắc khen thưởng, đó là “thành tích đến đâu khen thưởng đến đó”.

Do vậy, đại biểu đề nghị Ban soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện theo hướng vẫn giữ nguyên tắc bảo đảm tính hệ thống, thứ bậc trong khen thưởng nhưng cần quy định rõ hơn cơ chế linh hoạt đối với các trường hợp thành tích đặc biệt xuất sắc có thể xem xét khen thưởng vượt cấp, mà không nhất thiết phải tuần tự qua các mức khen.

“Cần lượng hóa rõ tiêu chí những thành tích đặc biệt, tránh những áp dụng cảm tính, bảo đảm công bằng, minh bạch và nâng cao giá trị thực chất của công tác khen thưởng” - đại biểu nói.

Hạn chế tình trạng khen thưởng dàn trải

Chung quan điểm, đại biểu Nguyễn Thị Sửu - đoàn thành phố Huế cũng cho rằng, cần phải có giới hạn và tiêu chí định lượng rõ ràng để hạn chế tình trạng khen thưởng dàn trải, thiếu chọn lọc, thậm chí là bị lạm dụng.

Đại biểu Nguyễn Thị Sửu - đoàn TP. Huế.

Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung giới hạn số lần khen thưởng đối với một hình thức, chẳng hạn như không quá 3 năm, không quá 3 lần trên một người trong một năm hoặc không quá 5 lần trên một người trong 5 năm; quy định rõ tiêu chí đánh giá mức độ thành tích, tránh chạy theo số lượng, thiết lập cơ chế thẩm định định kỳ để kiểm soát chất lượng khen thưởng.

Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nêu rõ, các đại biểu đều thống nhất với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng.

Đồng thời, đề nghị quán triệt quan điểm xây dựng luật là chuyển mạnh từ khen thưởng theo quá trình tích lũy sang khen thưởng theo giá trị thực chất và hiệu quả. Khen thưởng không chỉ là công cụ để ghi nhận thành tích, mà còn phải là cơ chế tạo động lực khơi dậy đổi mới sáng tạo, khuyến khích dám nghĩ, dám làm, dám trách nhiệm vì lợi ích chung.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu.

Cùng với đó, làm rõ phạm vi áp dụng nguyên tắc "một thành tích chỉ khen thưởng một lần, một hình thức", nhằm khắc phục tình trạng hiểu và áp dụng chưa thống nhất trong thực tiễn.

Về tiêu chuẩn khen thưởng, cần tránh hạ thấp tiêu chuẩn dẫn đến phổ thông hóa việc khen thưởng hoặc khen thưởng bình quân theo tỷ lệ. Tiếp tục đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho công tác thi đua, khen thưởng để tăng tính chủ động, linh hoạt theo tinh thần địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm.

Ngoài ra, nhiều đại biểu đề nghị cần lượng hóa hơn nữa tiêu chuẩn liên quan đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số để có thể đo được, kiểm chứng được, tránh quy định các nội dung, khẩu hiệu khó áp dụng trong thực tiễn và khắc phục bệnh thành tích, khen thưởng tràn lan.

Thảo luận tại hội trường Quốc hội về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng, các đại biểu Quốc hội đề nghị cần quy định rõ tiêu chí, nội dung và phương thức đánh giá sáng kiến, trong đó nhấn mạnh yêu cầu về hiệu quả áp dụng thực tế và khả năng nhân rộng.

Quỳnh Nga