Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng: Khen thưởng - cơ chế tạo động lực, khơi dậy đổi mới sáng tạo, khuyến khích dám nghĩ, dám làm

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành phiên thảo luận. Ảnh: Phạm Thắng

Chiều 10/4, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ Nhất, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn và điều hành của Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng.

Quy định cụ thể cơ cấu nguồn hình thành Quỹ thi đua, khen thưởng

Quan tâm đến Quỹ thi đua khen thưởng tại khoản 3, Điều 1, ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng) nêu rõ, việc dự thảo Luật mở rộng phạm vi và tần suất khen thưởng, nhưng chưa làm rõ trách nhiệm chi trả và chưa đánh giá đầy đủ tác động tài chính có thể dẫn đến tình trạng mất cân đối giữa thẩm quyền và nguồn lực. Một số trường hợp phát sinh việc đề xuất khen thưởng vượt quá khả năng cân đối ngân sách, chậm chi trả hoặc phải điều chỉnh kế hoạch chi tiêu.

Trong Báo cáo thẩm tra cũng chỉ ra việc chưa đánh giá đầy đủ tác động tài chính và chưa xác định rõ cơ chế vận hành Quỹ, dễ gây lúng túng trong tổ chức thực hiện. Nêu vấn đề này, đại biểu đề nghị, quy định rõ nguyên tắc gắn thẩm quyền quyết định khen thưởng với trách nhiệm chi thưởng. Theo đó, cơ quan, đơn vị hoặc cấp có thẩm quyền ban hành quyết định khen thưởng đồng thời phải có trách nhiệm bố trí nguồn và thực hiện chi trả tiền thưởng từ ngân sách do mình quản lý.

ĐBQH Dương Khắc Mai (Lâm Đồng). Ảnh: Phạm Thắng

Đại biểu Dương Khắc Mai đề nghị, quy định cụ thể cơ cấu nguồn hình thành Quỹ thi đua, khen thưởng theo hướng, xác định rõ các nguồn, bao gồm ngân sách nhà nước và các nguồn hợp pháp khác; đồng thời có cơ chế bổ sung, điều hòa quỹ trong trường hợp nguồn kinh phí không bảo đảm, nhằm duy trì tính ổn định và khả năng chi trả của Quỹ.

Theo đại biểu, nên bổ sung nội dung đánh giá tác động ngân sách một cách cụ thể, định lượng theo từng cấp chính quyền, làm rõ nhu cầu kinh phí phát sinh khi mở rộng đối tượng và hình thức khen thưởng, qua đó bảo đảm tính khả thi và bền vững khi triển khai luật trong thực tế.

Dự thảo Luật quy định tiêu chuẩn danh hiệu “Chiến sĩ thi đua cơ sở” gắn với yêu cầu về sáng kiến, nhiệm vụ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Đây là định hướng phù hợp với xu thế phát triển. Song, đại biểu Dương Khắc Mai lưu ý, thực tiễn triển khai tại cơ sở, đặc biệt là cấp xã cho thấy, quy định này đang bộc lộ nhiều vướng mắc, khó khăn.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Phạm Thắng

“Các tiêu chí về sáng kiến hiện còn mang tính khái quát, chưa làm rõ nội hàm, phương thức đánh giá và thẩm quyền xác nhận, dẫn đến tình trạng áp dụng không thống nhất. Đồng thời, nhiều vị trí công tác mang tính hành chính, khó lượng hóa thành sản phẩm khoa học công nghệ; nếu áp dụng cứng tiêu chuẩn này sẽ làm thu hẹp đối tượng được xét tặng danh hiệu, ảnh hưởng đến phong trào thi đua tại cơ sở”, đại biểu chỉ rõ.

Trên cơ sở đó, đại biểu đề nghị cần quy định rõ tiêu chí, nội dung và phương thức đánh giá sáng kiến, trong đó nhấn mạnh yêu cầu về hiệu quả áp dụng thực tế và khả năng nhân rộng, đồng thời, làm rõ tiêu chí “sáng kiến có hiệu quả áp dụng và khả năng nhân rộng” để tránh cách hiểu hình thức trong quá trình xét tặng danh hiệu.

Cùng với đó, cần mở rộng phạm vi các nội dung được công nhận là sáng kiến, bao gồm các giải pháp cải tiến, mô hình, cách làm hiệu quả trong quản lý, cải cách hành chính, chuyển đổi số, nâng cao chất lượng phục vụ Nhân dân, phù hợp với đặc thù của từng lĩnh vực, đặc biệt là cấp cơ sở.

Đối với việc công nhận sáng kiến đối với công nhân, người lao động trực tiếp tại khoản 26, Điều 1, dự thảo Luật, đại biểu cho rằng, hiện nay, quy định về sáng kiến trong thi đua, khen thưởng vẫn chủ yếu theo hướng tiếp cận mang tính nghiên cứu, tổng kết hoặc cải tiến ở cấp quản lý, trong khi chưa thật sự phù hợp với đặc thù của đội ngũ công nhân, người lao động trực tiếp sản xuất.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Phạm Thắng

Trên thực tế, nhiều sáng kiến của công nhân xuất phát từ quá trình lao động hàng ngày, mang tính cải tiến kỹ thuật nhỏ, hợp lý hóa quy trình hoặc tiết kiệm chi phí, nhưng khó đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về hình thức, hồ sơ hoặc tiêu chí như đối với sáng kiến cấp quản lý. Điều này dẫn đến việc nhiều sáng kiến có giá trị thực tiễn, hiệu quả trực tiếp đối với sản xuất nhưng chưa được công nhận, ghi nhận tương xứng, làm hạn chế động lực tham gia phong trào thi đua trong lực lượng lao động trực tiếp.

Từ thực tế trên, đại biểu kiến nghị bổ sung quy định công nhận sáng kiến của công nhân, người lao động theo hướng đơn giản hóa điều kiện, tiêu chí và thành phần hồ sơ, phù hợp với đặc thù lao động trực tiếp. Theo đó, không yêu cầu đầy đủ quy trình như đối với đề tài khoa học, mà cho phép công nhận sáng kiến trên cơ sở mô tả ngắn gọn nội dung cải tiến, phạm vi áp dụng, hiệu quả mang lại; đồng thời rút gọn thủ tục thẩm định theo hướng đánh giá tại chỗ, gắn với kết quả thực tế trong quá trình sản xuất, kinh doanh.

Cùng với đó, quy định rõ phạm vi và loại hình sáng kiến được công nhận đối với công nhân, người lao động, bao gồm: cải tiến kỹ thuật quy mô nhỏ; hợp lý hóa quy trình sản xuất, thao tác làm việc; giải pháp tiết kiệm nguyên vật liệu, nhiên liệu; giải pháp nâng cao năng suất, chất lượng sản phẩm, bảo đảm an toàn lao động.

Đồng thời, làm rõ tiêu chí đánh giá theo hướng lấy hiệu quả thực tế, khả năng áp dụng và mức độ nhân rộng làm căn cứ chính, thay vì yêu cầu hình thức hoặc tiêu chuẩn mang tính hàn lâm.

Bảo đảm công bằng, minh bạch, nâng cao giá trị thực chất của khen thưởng

Về đối tượng, tiêu chuẩn khen thưởng quy định tại Điều 33 đến Điều 67 dự thảo Luật, ĐBQH Nguyễn Thị Thu Nguyệt (Đắk Lắk) nhận thấy, dự thảo Luật đã bổ sung, điều chỉnh nhiều nội dung phù hợp với yêu cầu, nhiệm vụ mới, bảo đảm nguyên tắc yêu cầu khen thưởng thực chất, ghi nhận đúng mức những đóng góp thành tích của tập thể và cá nhân.

ĐBQH Nguyễn Thị Thu Nguyệt (Đắk Lắk) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Tuy nhiên, việc dự thảo Luật tiếp tục thiết kế theo hình thức đối tượng, tiêu chuẩn khen thưởng theo trình tự thấp đến cao gắn với quá trình tích lũy thành tích và điều kiện phải được khen ở mức và hình thức khen thưởng thấp trước khi xem xét ở hình thức cao hơn. Theo đại biểu, cách tiếp cận này dễ mâu thuẫn trong áp dụng, bởi có những trường hợp có thành tích nổi trội đột xuất có giá trị đóng góp vượt bậc phải chờ đủ quy trình, đủ bước mới được xem xét.

Nhấn mạnh, quy định nêu trên khó bảo đảm đầy đủ tinh thần của nguyên tắc khen thưởng, đó là "thành tích đến đâu, khen thưởng đến đó", đại biểu đề nghị, cơ quan soạn thảo tiếp tục, rà soát hoàn thiện theo hướng, vẫn giữ nguyên tắc bảo đảm tính hệ thống thứ bậc trong khen thưởng, nhưng cần quy định rõ hơn cơ chế linh hoạt đối với các trường hợp thành tích đặc biệt xuất sắc có thể xem xét khen thưởng vượt cấp mà không nhất thiết phải tuần tự qua các mức khen.

Đồng thời, đại biểu đề xuất, cần lượng hóa rõ tiêu chí những thành tích đặc biệt, tránh áp dụng cảm tính, bảo đảm công bằng, minh bạch và nâng cao giá trị thực chất của công tác khen thưởng.

Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên nêu rõ, các đại biểu đều thống nhất với sự cần thiết sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Thi đua, khen thưởng. Đồng thời đề nghị, cần tiếp tục quán triệt quan điểm chuyển mạnh từ khen thưởng theo quá trình tích lũy sang khen thưởng theo giá trị thực chất và hiệu quả. Khen thưởng không chỉ là công cụ để ghi nhận thành tích mà còn phải là cơ chế tạo động lực, khơi dậy đổi mới sáng tạo, khuyến khích dám nghĩ, dám làm.

Hoàng Ngọc