Hướng tới một nền tư pháp hiện đại, lấy người dân làm trung tâm phục vụ

Chiều 6/8, thảo luận tại tổ về Dự án Nghị quyết của Quốc hội về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án (Nghị quyết của Quốc hội thay thế Nghị quyết số 96/2019/QH14 của Quốc hội về công tác phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, công tác của Viện kiểm sát nhân dân, của Tòa án nhân dân và công tác thi hành án), các đại biểu Quốc hội ghi nhận và đánh giá cao sự chuẩn bị công phu, nghiêm túc, toàn diện của cơ quan chủ trì soạn thảo. Dự thảo nghị quyết đã bám sát các quan điểm chỉ đạo của Đảng, đặc biệt là tinh thần cải cách tư pháp, tăng cường kiểm soát quyền lực, bảo vệ quyền con người, quyền công dân theo Hiến pháp.

Hướng tới một nền tư pháp hiện đại, số hóa, công khai, minh bạch

Đánh giá sâu sắc về tính cấp thiết của việc ban hành Nghị quyết, đại biểu Đoàn Thị Lê An (đoàn Cao Bằng) chỉ ra 3 nhóm lý do cốt lõi: Hiến pháp đã được sửa đổi, bổ sung một số điều (theo Nghị quyết số 203/2025/QH15), đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, nâng cao trách nhiệm giải trình và tăng cường hiệu lực giám sát của Quốc hội. Hệ thống pháp luật về tổ chức bộ máy nhà nước đã được sửa đổi theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả (như Luật Tổ chức Quốc hội, Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật và các luật tư pháp chuyên ngành). Do đó, các nghị quyết giám sát của Quốc hội bắt buộc phải được cập nhật tương ứng để bảo đảm tính thống nhất hệ thống.

Đại biểu Đoàn Thị Lê An phát biểu tại Tổ.

Ngoài ra, thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm đã xuất hiện nhiều loại hình tội phạm phi truyền thống như tội phạm sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), tài sản số, tiền mã hóa, tội phạm lừa đảo xuyên biên giới trên không gian mạng. Trong khi đó, yêu cầu cải cách tư pháp đòi hỏi không chỉ "xử lý đúng người, đúng tội" mà phải hướng tới một nền tư pháp hiện đại, số hóa, công khai, minh bạch và lấy người dân làm trung tâm phục vụ.

Đồng tình với nhận định trên, đại biểu Trần Quang Tâm (đoàn Đắk Lắk) nhấn mạnh, việc xây dựng nghị quyết thay thế là sự cụ thể hóa kịp thời Kết luận của Bộ Chính trị về tiếp tục tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tội phạm trong tình hình mới. Đối tượng phạm tội hiện nay rất đa dạng, phương thức thủ đoạn tinh vi, nguy hiểm trên cả không gian vũ trụ, môi trường biển, không gian số và xuyên biên giới, đòi hỏi cơ chế phối hợp inter-agency (liên ngành) và hệ thống chỉ tiêu giám sát phải thực sự sát thực tế.

Liên quan đến chỉ tiêu "giảm ít nhất 5% số người nghiện mới, người sử dụng trái phép chất ma túy so với năm trước; đến năm 2030 đạt ít nhất 50% số địa bàn cấp xã và 20% số địa bàn cấp tỉnh không ma túy", đại biểu Sầm Minh Hồ (đoàn Cao Bằng) đã chỉ ra những điểm bất cập xuất phát từ thực tế rà soát tại cơ sở.

Đại biểu Sầm Minh Hồ chia sẻ, hiện nay, lực lượng Công an toàn quốc đang quyết liệt triển khai tổng rà soát, phát hiện, thống kê và đưa vào quản lý người nghiện, người sử dụng trái phép chất ma túy. Trong giai đoạn cao điểm (từ năm 2026 đến 2028), việc rà soát càng làm tốt, phát hiện càng triệt để thì số lượng người nghiện được cập nhật vào hồ sơ quản lý sẽ càng tăng lên. Việc số liệu thống kê tăng lên trong giai đoạn này thể hiện kết quả rà soát minh bạch, đầy đủ, chứ không đồng nghĩa với việc tình hình tệ nạn ma túy phức tạp hơn hay công tác quản lý kém hiệu quả.

Đại biểu Sầm Minh Hồ: Việc giải quyết tệ nạn ma túy đòi hỏi nguồn lực rất lớn, lộ trình bài bản và thời gian thực hiện.

Mặt khác, thuật ngữ "người nghiện mới" trong dự thảo chưa làm rõ là "mới phát sinh trong kỳ" hay "đã nghiện từ trước nhưng mới được phát hiện". Nếu không quy định rõ, địa phương nào làm tốt công tác rà soát sẽ bị "vượt chỉ tiêu", dẫn đến đánh giá sai lệch thực chất.

Để bài toán quản lý đi vào chiều sâu, đại biểu Sầm Minh Hồ dẫn chứng con số thực tế từ tỉnh miền núi Cao Bằng, "hiện nay địa phương có hơn 2.300 người nghiện trong diện quản lý. Đồng nghĩa với 2.300 gia đình đứng trước nguy cơ khánh kiệt, nếu tính trung bình mỗi gia đình có 2 con, có nghĩa là khoảng 5.000 cháu nhỏ đứng trước tương lai mịt mờ. Việc giải quyết tệ nạn ma túy đòi hỏi nguồn lực rất lớn, lộ trình bài bản và thời gian thực hiện."

Trên cơ sở đó, đại biểu Sầm Minh Hồ đề xuất điều chỉnh lộ trình áp dụng chỉ tiêu "từ năm 2028 trở đi, giảm ít nhất 5% số người nghiện, người sử dụng trái phép chất ma túy so với năm trước; đến năm 2030 đạt ít nhất 50% số địa bàn cấp xã và 20% số địa bàn cấp tỉnh không có ma túy". Khoảng thời gian từ 2026 đến 2028 sẽ là "độ trễ" cần thiết để các lực lượng tập trung tổng rà soát, làm sạch dữ liệu và đưa vào quản lý ổn định.

Cần bảo đảm nguồn lực và chế độ cho lực lượng thực thi

Một trong những nội dung nhận được sự quan tâm của các đại biểu tại phiên thảo luận là các quy định tại Điều 6 dự thảo nghị quyết về trách nhiệm và điều kiện bảo đảm thực hiện.

Đại biểu Trần Quang Tâm (đoàn Đắk Lắk) nhấn mạnh, để các chỉ tiêu tư pháp không dừng lại ở "trên giấy", Quốc hội cần quy định rõ cơ chế bảo đảm nguồn lực và chế độ cho lực lượng thực thi.

Đại biểu đề xuất, về cơ chế phối hợp liên ngành, trước diễn biến phức tạp của tội phạm xuyên quốc gia, buôn lậu, xâm phạm an ninh quốc gia trên môi trường số và biên giới, cần bổ sung 1 điểm quy định: "Xây dựng quy chế phối hợp cụ thể giữa các cơ quan chuyên ngành điều tra trong việc chia sẻ thông tin, dữ liệu tội phạm xuyên biên giới, tội phạm buôn lậu, gian lận thương mại, tội phạm xâm phạm an ninh quốc gia nhằm bảo đảm sự hiệp đồng chặt chẽ, kịp thời".

Các đại biểu dự phiên thảo luận tại Tổ.

Về đào tạo nguồn lực đặc thù, bên cạnh quy định chung về xây dựng đội ngũ cán bộ tư pháp trong sạch, vững mạnh, cần bổ sung nội dung "ưu tiên đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ đặc thù cho đội ngũ cán bộ có chức danh tư pháp thuộc lực lượng Công an, Quân đội, Viện kiểm sát, Tòa án để đáp ứng yêu cầu đấu tranh với tội phạm công nghệ cao, tội phạm mạng, tội phạm xuyên quốc gia".

Với chế độ, chính sách đãi ngộ đặc thù, cần quy định rõ cơ chế ưu tiên ngân sách và chính sách bảo vệ, đãi ngộ đặc thù đối với cán bộ, chiến sĩ trực tiếp tham gia phá các vụ án nguy hiểm, tội phạm ma túy, tội phạm công nghệ cao, thu hồi tài sản tham nhũng. Theo đại biểu, thực tiễn chiến đấu đối mặt với nhiều nguy hiểm, áp lực, nếu không có cơ chế đãi ngộ tương xứng sẽ rất khó thu hút và giữ chân cán bộ giỏi.

Phương Thủy