HTX XHCN thế hệ mới: Lấy lợi ích thành viên làm 'chìa khóa'

Bởi vậy, việc Thái Nguyên triển khai thí điểm xây dựng “Mô hình HTX, liên hiệp HTX xã hội chủ nghĩa (XHCN)” đang nhận được sự quan tâm từ cả góc độ nghiên cứu lý luận và thực tiễn triển khai.

Không quay lại thời kỳ bao cấp

Tại Hội thảo khoa học “Cơ sở lý luận, thực tiễn và định hướng xây dựng mô hình HTX, liên hiệp HTX XHCN trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên”, tổ chức ngày 27/8, ông Nguyễn Đăng Bình, Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh, khẳng định xây dựng HTX, Liên hiệp HTX XHCN là bước triển khai căn bản nhằm đổi mới phương thức tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động của khu vực kinh tế tập thể tỉnh.

Đặc biệt, Thái Nguyên có truyền thống về phát triển mô hình HTX, có vùng nguyên liệu rộng lớn cùng thương hiệu danh tiếng "Chè Thái Nguyên" – hạt nhân cốt lõi để thí điểm và lan tỏa mô hình HTX, liên hiệp HTX XHCN.

Theo Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân, xây dựng mô hình HTX, liên hiệp HTX XHCN là một vấn đề mới, khó và cần tiếp cận hết sức thận trọng. Mục tiêu không phải là bổ sung một tên gọi mới hay lựa chọn một vài HTX để nhận hỗ trợ, mà là trả lời câu hỏi căn bản: Trong nền kinh tế thị trường định hướng XHCN, HTX phải phát triển như thế nào để vừa hoạt động hiệu quả, có sức cạnh tranh, vừa phát huy đầy đủ bản chất hợp tác, dân chủ, tương trợ, công bằng và cùng phát triển.

Đặc biệt, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam nhấn mạnh nguyên tắc cốt lõi là phát triển kinh tế tập thể hiện nay không quay lại mô hình HTX thời kỳ kế hoạch hóa tập trung, không tập thể hóa tư liệu sản xuất và không hạn chế quyền tự chủ của thành viên. HTX thế hệ mới vận hành theo cơ chế thị trường định hướng XHCN, gắn kết quản trị dân chủ, chuyển đổi số và liên kết chuỗi giá trị.

Toàn cảnh hội thảo.

HTX không thay thế hay làm mất đi kinh tế hộ, kinh tế thành viên, mà tổ chức những khâu cá thể khó làm hoặc làm với chi phí cao, từ đó làm cho kinh tế thành viên mạnh hơn. Tính chất XHCN phải thể hiện qua hiệu quả kinh tế, quyền làm chủ, phương thức phân phối, sự phát triển tài sản chung và đóng góp cộng đồng.

“Luận điểm này hoàn toàn nhất quán với khung pháp lý của Luật HTX 2023, nơi quyền quản lý không xác lập đơn thuần theo tỷ lệ vốn góp mà lấy con người và tư cách thành viên làm trọng tâm”, người đứng đầu Liên minh HTX Việt Nam khẳng định.

Chủ tịch Cao Xuân Thu Vân chỉ ra rằng HTX XHCN không phải là một loại hình pháp lý mới tồn tại song song trong Luật, mà là một mô hình phát triển thể hiện trình độ cao hơn. Bất kể HTX lớn hay nhỏ, tính chất XHCN thể hiện qua việc phải lấy thành viên làm trung tâm, trong đó hiệu quả thể hiện ở lợi ích thực chất của thành viên như chi phí giảm, chất lượng tăng và thu nhập ổn định.

HTX phải hoạt động hiệu quả theo cơ chế thị trường với phương án kinh doanh khả thi, lấy hiệu quả kinh tế làm điều kiện tồn tại và giá trị xã hội làm mục tiêu phát triển. HTX phải thực hành dân chủ thực chất, bảo đảm thành viên thực sự được biết, bàn, làm, kiểm tra, giám sát và thụ hưởng.

Mô hình HTX XHCN phải bảo đảm hài hòa các lợi ích giữa thành viên, tập thể, Nhà nước và cộng đồng. HTX gắn phát triển kinh tế với tiến bộ, công bằng xã hội, tạo việc làm tại chỗ và bảo vệ môi trường. Đặc biệt, HTX phải có năng lực đổi mới, ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số, chế biến sâu và xây dựng thương hiệu bền vững.

Để làm được những điều này, Thái Nguyên cần thí điểm có chọn lọc, trong đó ưu tiên HTX trong chuỗi giá trị chè, sau đó xây dựng phương án riêng cho từng mô hình, phát triển năng lực nội sinh và sớm ban hành Bộ tiêu chí đo lường để kiểm nghiệm qua thực tiễn.

PGS.TS Dương Trung Ý, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản dẫn lại luận điểm của C. Mác trong tác phẩm Tư bản về sức sản xuất tập thể và lời V.I. Lê-nin trong tác phẩm Bàn về chế độ HTX để khẳng định, không thể kiến tạo quan hệ kinh tế mới bằng mệnh lệnh hành chính mà phải thông qua lợi ích thiết thực và sự tự nguyện. Ông nhấn mạnh nếu chỉ nhấn mạnh tính tập thể mà xem nhẹ năng suất lao động và sức cạnh tranh thì HTX khó phát triển, ngược lại nếu chỉ chạy theo thị trường mà làm suy giảm quyền làm chủ của thành viên thì HTX có nguy cơ bị doanh nghiệp hóa về bản chất.

Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân cho rằng Thái Nguyên cần thí điểm có chọn lọc, lấy chất lượng làm yêu cầu cao nhất để xây dựng mô hình HTX XHCN.

Còn TS. Lương Văn Khôi, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược khẳng định rằng, lấy lợi ích kinh tế làm trọng tâm kết hợp coi trọng giá trị xã hội là định hướng bắt buộc để phát triển mô hình HTX XHCN.

Không dừng ở đó, TS. Phạm Thị Hoàng Hà, Viện trưởng Viện Chủ nghĩa xã hội khoa học, nhấn mạnh nguyên tắc đối nhân và tính công bằng trong phân phối thu nhập, giúp HTX nâng cao sức cạnh tranh.

Chuẩn hóa Bộ tiêu chí

Mô hình HTX, Liên hiệp HTX XHCN là mô hình mới, nên việc nghiên cứu, xây dựng bộ tiêu chí rõ ràng, cụ thể được coi là nền tảng để phát triển thí điểm, nhân rộng hiệu quả mô hình này.

Hiện, Trường Chính trị tỉnh Thái Nguyên đã dự thảo Bộ tiêu chí đánh giá thí điểm áp dụng mô hình HTX XHCN cho ngành chè với thang điểm 100. Đối với HTX sản xuất chè, hệ thống gồm 50 tiêu chí thuộc 13 nhóm.

Nhóm tự nguyện và quản trị dân chủ yêu cầu tỷ lệ thành viên duy trì đạt từ 95% trở lên, không cá nhân nào chi phối quá 30% vốn điều lệ và trên 80% thành viên tham gia biểu quyết các quyết định lớn.

Nhóm chuỗi giá trị và tổ chức sản xuất đòi hỏi diện tích vùng nguyên liệu liên kết ổn định từ 30 ha trở lên, bao tiêu tối thiểu 70% sản lượng chè tươi, 100% diện tích có mã số vùng trồng, công suất chế biến thành phẩm từ 100 tấn/năm, doanh thu đạt trên 350 triệu đồng/ha/năm và có gian hàng số...

Các đại biểu tham dự hội thảo.

Đối với Liên hiệp HTX, hệ thống 34 tiêu chí thuộc 9 nhóm tập trung vào yêu cầu quy tụ từ 3 HTX thành viên trở lên, cùng tham gia chuỗi giá trị, hoạt động có lãi 3 năm liên tục và 100% HTX thành viên phải đạt chuẩn XHCN, dùng chung cơ sở dữ liệu, thương hiệu và hệ thống logistics…

Dù đã xây dựng được bộ tiêu chí, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân vẫn nhấn mạnh rằng, Thái Nguyên cần xây dựng Bộ tiêu chí gọn, đo lường được và kiểm nghiệm qua thực tiễn. Cần xác định rõ các tiêu chí cốt lõi, chỉ số, nguồn dữ liệu và cơ chế kiểm chứng; kết hợp tiêu chí bắt buộc về bản chất hợp tác với tiêu chí kết quả phù hợp từng ngành, lĩnh vực. Bộ tiêu chí phải là công cụ động, được điều chỉnh trên cơ sở kết quả thí điểm.

Điều cần trả lời là thành viên được lợi gì; năng lực tự chủ và sức cạnh tranh tăng ra sao; tài sản chung được củng cố thế nào; cộng đồng được hưởng lợi gì; và sau khi hỗ trợ của Nhà nước kết thúc, HTX có tiếp tục phát triển bằng chính năng lực của mình hay không.

Vì vậy, Bộ tiêu chí cần chuyển mạnh từ đánh giá đầu vào, điều kiện hình thức sang đánh giá kết quả và tác động thực tế; tập trung vào sáu nhóm: bản chất hợp tác và chất lượng thành viên; quản trị dân chủ, minh bạch; hiệu quả kinh tế và lợi ích thành viên; năng lực tích lũy, phát triển tài sản chung; liên kết, khoa học, công nghệ và phát triển bền vững; đóng góp xã hội và cộng đồng.

Trong hệ thống này, lợi ích thực chất của thành viên phải là tiêu chí trung tâm và có trọng số đủ lớn. Nếu tách yếu tố thành viên khỏi đánh giá, hợp tác xã rất dễ bị nhìn nhận như một doanh nghiệp thông thường

PGS.TS Dương Trung Ý cũng cho rằng, bộ tiêu chí cần kết hợp giữa “tiêu chí nền tảng bắt buộc” và “tiêu chí phát triển”. Một số nguyên tắc như tự nguyện, dân chủ, minh bạch, chấp hành pháp luật, bảo đảm an toàn thực phẩm, không xâm hại môi trường phải được xem là điều kiện nền tảng.

Bên cạnh đó, cần tránh “đóng khung” mô hình theo riêng ngành chè nếu mục tiêu dài hạn là nhân rộng. Chè là lĩnh vực rất phù hợp để thí điểm tại Thái Nguyên. Nhưng nếu Bộ tiêu chí thiết kế quá sâu theo đặc thù chè thì sau này khó áp dụng cho HTX công nghiệp, thương mại, vận tải, môi trường hay các loại hình khác.

Vì vậy, nên xây dựng cấu trúc hai tầng. Một là tầng tiêu chí cốt lõi áp dụng chung cho mọi HTX XHCN. Hai là tầng tiêu chí đặc thù theo ngành, lĩnh vực. Cách làm này sẽ nâng giá trị tổng kết lý luận của Đề án, đưa mô hình thực tiễn phát triển.

Huyền Trang