Chuyên gia: Thị trường M&A chuyển từ trạng thái 'nhiều nhưng nhỏ' sang 'ít mà chất'

Tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần thứ II - CEF II năm 2026 diễn ra ngày 27/8 tại Hà Nội, câu chuyện huy động vốn cho doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) được đặt trong một bức tranh rộng hơn, từ M&A, tái cấu trúc tài chính đến phát triển nhà cung ứng và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo ông Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội (HANOISME), khó khăn của SME hiện không chỉ nằm ở vốn. Nhiều doanh nghiệp còn hạn chế trong tiếp cận đối tác chiến lược, công nghệ, tiêu chuẩn quản trị, thị trường, hệ thống phân phối và chuỗi cung ứng của các tập đoàn lớn.

Trong khi đó, yêu cầu tăng trưởng nhanh và bền vững đang buộc doanh nghiệp phải nâng quy mô đầu tư, cải thiện năng suất, chuẩn hóa hoạt động và mở rộng thị trường. Điều này khiến việc phụ thuộc chủ yếu vào các khoản tín dụng ngắn hạn ngày càng bộc lộ hạn chế.

Theo HANOISME, doanh nghiệp cần từng bước mở rộng sang vốn trung và dài hạn, vốn cổ phần, hợp tác đầu tư, M&A và các giải pháp tài chính phù hợp với từng giai đoạn phát triển.

 Tọa đàm chuyên đề kết nối nguồn lực, vốn và M&A. Ảnh: Báo Tin tức và Dân tộc. 

Thị trường vốn còn nhiều dư địa

Ông Phạm Đức Dũng, Giám đốc Trung tâm M&A & Tái cấu trúc, Công ty Cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), cho rằng quy mô nền kinh tế Việt Nam cùng mức độ phát triển hiện nay của thị trường tài chính đang tạo dư địa đáng kể cho dòng vốn đầu tư.

Theo số liệu được ông Dũng đưa ra tại diễn đàn, Việt Nam có dân số khoảng 102,3 triệu người, GDP khoảng 514 tỷ USD và vốn FDI đăng ký đạt 38,4 tỷ USD. GDP năm 2025 tăng 8,02%, trong khi triển vọng tăng trưởng giai đoạn 2026-2030 tiếp tục được kỳ vọng duy trì ở mức cao.

Tuy nhiên, quy mô thị trường vốn của Việt Nam vẫn còn khoảng cách khá lớn so với mặt bằng khu vực.

Vốn hóa thị trường chứng khoán hiện tương đương khoảng 75% GDP, trong khi mức trung bình của Đông Nam Á vào khoảng 130%. Quy mô thị trường trái phiếu tương đương khoảng 24% GDP, thấp hơn đáng kể mức khoảng 90% của khu vực.

Đáng chú ý, quy mô tài sản quản lý của các quỹ đầu tư mới tương đương khoảng 4% GDP, so với mức khoảng 30% tại Đông Nam Á.

Khoảng cách này đồng nghĩa thị trường còn nhiều dư địa để phát triển thêm các kênh huy động vốn ngoài tín dụng ngân hàng. Số lượng tài khoản chứng khoán hiện khoảng 12,6 triệu, tương đương 12% dân số và được dự báo có thể vượt 20 triệu tài khoản vào năm 2030.

Đối với SME, việc thị trường vốn mở rộng có thể tạo thêm cơ hội tiếp cận quỹ đầu tư, private equity (PE), tổ chức tài chính phát triển, nhà đầu tư chiến lược hoặc xa hơn là thị trường chứng khoán.

Thị trường M&A chuyển từ “nhiều nhưng nhỏ” sang “ít mà chất”

Song song với thị trường vốn, hoạt động M&A tại Việt Nam đang có sự chuyển dịch đáng chú ý.

Theo ông Phạm Đức Dũng, số lượng giao dịch M&A giảm từ 494 thương vụ năm 2023 xuống còn 367 thương vụ vào năm 2025. Tuy nhiên, tổng giá trị giao dịch năm 2025 lại phục hồi lên khoảng 8,7 tỷ USD, tăng 26%.

Giá trị bình quân mỗi thương vụ đạt khoảng 23,7 triệu USD, tăng 54% so với năm 2024.

Diễn biến này cho thấy thị trường đang chuyển từ trạng thái “nhiều nhưng nhỏ” sang “ít nhưng chất”. Nhà đầu tư có xu hướng chọn lọc kỹ hơn, nhưng vẫn sẵn sàng giải ngân quy mô lớn vào những doanh nghiệp có nền tảng tài chính lành mạnh, quản trị minh bạch và triển vọng tăng trưởng rõ ràng.

Với SME, M&A vì vậy không chỉ là hoạt động mua bán hay chuyển nhượng doanh nghiệp. Một thương vụ phù hợp có thể giúp doanh nghiệp bổ sung vốn, tiếp nhận công nghệ, mở rộng mạng lưới khách hàng, nâng cấp quản trị hoặc nhanh chóng tiến vào một thị trường mới.

Trong nhiều trường hợp, thay vì mất nhiều năm tự tích lũy nguồn lực, doanh nghiệp có thể rút ngắn quá trình phát triển thông qua một nhà đầu tư hoặc đối tác chiến lược.

Một ví dụ được đại diện SHS đề cập là BAF huy động 40 triệu USD từ IFC. Nguồn lực này không chỉ hỗ trợ doanh nghiệp mở rộng quy mô đàn heo lên 1 triệu con mà còn góp phần bổ sung công nghệ và nguồn nhân lực có kinh nghiệm quốc tế cho hệ thống quản trị.

Qua đó cho thấy giá trị của dòng vốn chiến lược có thể vượt xa khoản tiền doanh nghiệp nhận được.

Cơ hội từ M&A và thị trường vốn lớn, song khả năng tiếp cận của SME hiện vẫn còn hạn chế.

Theo thông tin được chia sẻ tại diễn đàn, SME chiếm khoảng 98% tổng số doanh nghiệp nhưng tỷ lệ tiếp cận vốn vay ngân hàng chỉ khoảng 9,3%, thấp hơn nhiều so với mức 56,1% của doanh nghiệp lớn.

Những điểm yếu thường gặp gồm thiếu tài sản bảo đảm, hồ sơ pháp lý chưa hoàn chỉnh, mô hình quản trị mang tính gia đình, báo cáo tài chính thiếu minh bạch và chưa tách bạch rõ tài sản của chủ sở hữu với tài sản doanh nghiệp.

Đây cũng chính là những vấn đề có thể khiến doanh nghiệp gặp khó khi tiếp cận quỹ đầu tư hoặc tiến hành một thương vụ M&A.

Theo ông Phạm Đức Dũng, quá trình gọi vốn cần được chuẩn bị từ sớm, bắt đầu bằng tái cấu trúc doanh nghiệp, xử lý các khoản nợ và nghĩa vụ thuế tồn đọng, chuẩn hóa quyền sở hữu, báo cáo tài chính và các vấn đề pháp lý liên quan.

Sau đó, doanh nghiệp cần xây dựng chiến lược tăng trưởng, mô hình tài chính, xác định giá trị doanh nghiệp, tỷ lệ vốn dự kiến chào bán và cấu trúc giao dịch.

Một bước quan trọng khác là chuẩn bị đầy đủ hồ sơ cho quá trình thẩm định, gồm tài liệu pháp lý, tài chính, thuế, nhân sự, tài sản và dữ liệu kinh doanh.

Việc chuẩn bị sơ sài có thể khiến doanh nghiệp bị định giá thấp hoặc thậm chí khiến thương vụ không thể tiếp tục.

Ngoài ra, doanh nghiệp cũng cần tránh tâm lý chỉ tìm kiếm nhà đầu tư khi đã rơi vào khó khăn tài chính. Khi đó, khả năng đàm phán thường thấp hơn và doanh nghiệp có nguy cơ phải chấp nhận các điều kiện bất lợi về giá hoặc quyền kiểm soát.

Dòng vốn phải đi cùng chuỗi cung ứng

Bài toán của SME không dừng ở việc huy động được bao nhiêu vốn. Quan trọng hơn là nguồn vốn đó được chuyển hóa thành năng lực cạnh tranh như thế nào.

HANOISME xác định ba vấn đề cần ưu tiên gồm vốn và cấu trúc tài chính; nội địa hóa và phát triển nhà cung ứng; thị trường và hội nhập.

Để trở thành nhà cung cấp cho các tập đoàn lớn, doanh nghiệp không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về chất lượng sản phẩm mà còn phải bảo đảm chi phí, thời gian giao hàng, truy xuất nguồn gốc, khả năng chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và quản trị minh bạch.

Điều này đồng nghĩa dòng vốn chỉ tạo ra hiệu quả lâu dài nếu được sử dụng để nâng cấp công nghệ, hệ thống quản trị, năng lực sản xuất và khả năng đáp ứng đơn hàng.

Mối liên hệ giữa vốn và chuỗi cung ứng vì vậy ngày càng chặt chẽ. Một doanh nghiệp có nguồn vốn nhưng không có thị trường đầu ra khó có thể duy trì tăng trưởng. Ngược lại, doanh nghiệp đứng trước cơ hội tham gia chuỗi cung ứng lớn nhưng thiếu vốn đầu tư máy móc, công nghệ và tiêu chuẩn sản xuất cũng khó tận dụng được cơ hội.

CEF II do đó được tổ chức theo hướng kết nối SME trực tiếp với ngân hàng, công ty chứng khoán, quỹ đầu tư, tập đoàn, chuyên gia M&A, tổ chức xúc tiến thương mại và đối tác công nghệ.

Theo Ban Tổ chức, diễn đàn đặt mục tiêu tiếp nhận ít nhất 30 hồ sơ nhu cầu, tổ chức tối thiểu 20 cuộc kết nối B2B, tư vấn chuyên sâu cho ít nhất 10 doanh nghiệp và hướng tới tối thiểu 5 biên bản ghi nhớ, thỏa thuận hợp tác hoặc hồ sơ nguyên tắc. Các hồ sơ có mức độ sẵn sàng cao có thể tiếp tục được kết nối thông qua khu vực Deal Room/Matching 1:1 và theo dõi tại các mốc 30, 60 và 100 ngày sau diễn đàn.

Bên cạnh hoạt động trực tiếp, website cefhanoi.vn cũng được đưa vào vận hành, hướng tới trở thành nền tảng kết nối thường xuyên giữa doanh nghiệp với nhà đầu tư, nguồn vốn, đối tác M&A, nhà cung ứng và thị trường.

Nếu các kết nối được duy trì sau sự kiện, dòng vốn cho SME có thể không còn bó hẹp trong quan hệ vay - trả với ngân hàng, mà mở rộng thành hệ sinh thái gồm vốn, công nghệ, quản trị, thị trường và đơn hàng.

Đây cũng là điều kiện để doanh nghiệp nhỏ và vừa nâng tỷ lệ nội địa hóa, từng bước trở thành nhà cung ứng của các tập đoàn lớn và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị trong nước cũng như toàn cầu.

Trang Mai