Có vốn rồi, doanh nghiệp vừa và nhỏ lớn lên bằng cách nào?

Mua tốc độ để không lỡ “cửa sổ” thị trường

Tại Diễn đàn Kinh tế Thủ đô lần II, các chuyên gia cho rằng, vốn chỉ là điểm khởi đầu. Để biến nguồn lực mới thành tăng trưởng, doanh nghiệp nhỏ và vừa phải lựa chọn đúng giữa tự lớn và M&A, kiểm soát chặt cấu trúc giao dịch, nâng chuẩn quản trị và đủ năng lực tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị.

Huy động được vốn thường được xem là một cột mốc quan trọng với doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME). Nhưng sau khi có tiền, bài toán khó hơn mới bắt đầu: Làm thế nào biến nguồn lực mới thành tăng trưởng mới?

Các diễn giả chia sẻ tại Diễn đàn. Ảnh: PV

Theo ông Phạm Đức Dũng, Giám đốc Trung tâm M&A & Tái cấu trúc, Công ty cổ phần Chứng khoán Sài Gòn - Hà Nội (SHS), doanh nghiệp có hai con đường cơ bản để tăng trưởng: Hữu cơ hoặc M&A.

Tăng trưởng hữu cơ giúp doanh nghiệp giữ quyền kiểm soát và phát triển từng bước, nhưng đòi hỏi thời gian dài. Trong khi đó, M&A có thể giúp doanh nghiệp nhanh chóng sở hữu thị trường, công nghệ, khách hàng, năng lực vận hành hoặc hệ thống phân phối đã được hình thành. “M&A chính là mua tốc độ”, ông Dũng nhận định.

Khi cơ hội thị trường lớn nhưng “cửa sổ thời gian” ngắn, việc tự xây dựng có thể khiến doanh nghiệp mất nhiều năm và bị đối thủ vượt lên. M&A khi đó có thể giúp doanh nghiệp nhanh chóng mở rộng quy mô và chiếm lĩnh chuỗi giá trị.

Tuy nhiên, “mua tốc độ” không có nghĩa là mua bằng mọi giá. Thương vụ chỉ tạo giá trị khi tài sản được mua bổ sung đúng năng lực doanh nghiệp đang thiếu và doanh nghiệp có khả năng tích hợp sau giao dịch.

Từ đây, vấn đề quyền kiểm soát trở thành một trong những điểm đáng chú ý. Bà Lê Bích Huyền, Trưởng phòng Ngân hàng Đầu tư, Công ty cổ phần Chứng khoán UP cho rằng, founder không nên chỉ nhìn vào tỷ lệ sở hữu mà phải nhìn vào giá trị tài sản thực tế. Sở hữu 60-70% một doanh nghiệp có quy mô lớn và tốc độ tăng trưởng cao có thể có giá trị hơn việc giữ 100% một doanh nghiệp nhỏ.

Để huy động vốn nhưng hạn chế mất quyền chi phối, doanh nghiệp có thể cân nhắc các cấu trúc như cổ phần ưu đãi không có quyền biểu quyết, nợ chuyển đổi hoặc duy trì tỷ lệ sở hữu phù hợp với mục tiêu kiểm soát.

Nhưng nguồn vốn mới luôn đi kèm sự đánh đổi. Founder phải chấp nhận chia sẻ một phần quyền sở hữu, quyền lợi hoặc quyền quyết định để đổi lấy nguồn lực lớn hơn.

Các đại biểu tham quan gian hàng trưng bày trong khuôn khổ Diễn đàn. Ảnh: PV

Đừng để định giá cao thành chiếc bẫy quyền lực

Nếu huy động vốn là bước mở cửa, thì cấu trúc giao dịch quyết định founder sẽ đứng ở đâu sau khi nguồn vốn được rót vào.

Bà Trần Diệu Thúy, Giám đốc điều hành, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH FIBI cảnh báo nhiều founder hồ hởi với mức định giá cao nhưng bỏ qua những điều khoản có thể làm thay đổi đáng kể quyền lợi thực tế. Định giá chỉ là con số trên bề mặt; giá trị thực của thương vụ nằm trong các điều khoản.

Theo bà Thúy, founder cần đặc biệt lưu ý quyền ưu tiên thanh toán (Liquidation Preference), điều khoản chống pha loãng (Anti-dilution), quyền phủ quyết (Veto) và quyền kéo theo (Drag-along). Một doanh nghiệp được định giá cao chưa chắc founder đã có lợi nếu nhà đầu tư nắm quá nhiều quyền quyết định hoặc được ưu tiên thu hồi vốn trong những tình huống nhất định.

Bởi vậy, câu hỏi không chỉ là “bán bao nhiêu phần trăm”, mà còn là bán quyền gì, giữ quyền gì và chấp nhận thay đổi điều gì.

Thực tế từ một thương vụ M&A cũng cho thấy tiền không phải yếu tố thay đổi lớn nhất sau giao dịch. Ông Peter Phạm, đại diện doanh nghiệp đã thực hiện M&A cho biết, bộ máy quản trị và quyền ra quyết định là những yếu tố thay đổi mạnh nhất. Founder không còn điều hành hoàn toàn theo cảm tính mà phải tuân thủ kỷ luật báo cáo, quy trình phê duyệt và cơ chế quản trị mới.

Nhìn lại thương vụ, ông Peter Phạm cho rằng, nếu được làm lại, doanh nghiệp sẽ đàm phán kỹ hơn về tỷ lệ sở hữu, cố gắng duy trì vị thế đủ mạnh để chủ động về chiến lược, đồng thời dành nhiều thời gian hơn cho việc tích hợp văn hóa và con người sau M&A.

Điều này đặc biệt quan trọng với SME, nơi founder thường đồng thời là người sáng lập, điều hành và quyết định phần lớn hoạt động doanh nghiệp.

Một tranh luận đáng chú ý tại Diễn đàn là “chất lượng doanh nghiệp” hay “chất lượng founder” quyết định thành công của thương vụ?

Theo nhóm quan điểm coi founder là yếu tố quyết định, ở SME, founder chính là “linh hồn” của doanh nghiệp. Quy trình, tài chính và hệ thống quản trị có thể tiếp tục đầu tư để hoàn thiện, nhưng founder thiếu tầm nhìn hoặc quá bảo thủ rất khó thay thế.

Ở chiều ngược lại, khi mua quyền chi phối, nhà đầu tư có thể ưu tiên những tài sản cốt lõi như khách hàng, thị phần, công nghệ, giấy phép và thương hiệu. Nếu founder không còn phù hợp với giai đoạn phát triển mới, đội ngũ quản lý chuyên nghiệp có thể được đưa vào thay thế.

Điểm gặp nhau của hai quan điểm là: Doanh nghiệp càng lớn, mức độ phụ thuộc vào một cá nhân càng phải giảm.

Một bài toán thực chiến được đặt ra: doanh nghiệp doanh thu 150 tỷ đồng, lợi nhuận 15 tỷ đồng, founder nắm 90% và cần thêm 50 tỷ đồng để mở rộng nên chọn phương án nào?

Một số ý kiến nghiêng về bán khoảng 25% cổ phần cho nhà đầu tư chiến lược. Nếu 50 tỷ đồng giúp doanh nghiệp tăng gấp ba doanh thu lên 450 tỷ đồng, việc sở hữu 65% một “chiếc bánh” lớn có thể tạo giá trị cao hơn nhiều so với giữ 90% một doanh nghiệp nhỏ.

Trong khi đó, nếu doanh nghiệp có dòng tiền đủ khỏe, vay ngân hàng hoặc sử dụng nợ chuyển đổi có thể giúp hạn chế pha loãng cổ phần khi định giá chưa tối ưu.

Như vậy, không có một công thức vốn chung cho mọi SME. Cấu trúc vốn phải đi sau chiến lược tăng trưởng.

Ở tầng cao hơn, mục tiêu cuối cùng của nguồn vốn là giúp doanh nghiệp nâng vị thế trong chuỗi giá trị. Bà Phi Thị Hoa, CEO Công ty ONE-VALUE cho rằng, để trở thành đối tác hoặc nhà cung ứng cho các tập đoàn Nhật Bản, SME Việt Nam phải đáp ứng ba yêu cầu: tuân thủ và minh bạch; duy trì chất lượng, tiến độ ổn định; có văn hóa cam kết dài hạn.

Doanh nghiệp không thể chỉ chứng minh “làm được một đơn hàng”, mà phải chứng minh làm đúng chất lượng, đúng thời hạn và ổn định trong nhiều năm.

M&A chiến lược vì thế có thể giúp doanh nghiệp nhanh chóng tiếp cận công nghệ, quy trình quản trị, thị trường và mạng lưới khách hàng quốc tế. Song vốn chỉ là điều kiện cần; năng lực hấp thụ vốn, kỷ luật vận hành và khả năng thực thi mới quyết định tốc độ lớn lên.

Các chuyên gia cùng chỉ ra những điểm nghẽn khiến SME khó lớn: Quản trị theo cảm tính, thiếu minh bạch tài chính, hồ sơ pháp lý chưa chuẩn, năng lực thực thi yếu và tâm lý sợ mất quyền kiểm soát.

Vì vậy, trong 12 tháng tới, doanh nghiệp cần bắt đầu từ những việc cụ thể: Xây dựng kế hoạch kinh doanh dựa trên dữ liệu; tách bạch tài chính cá nhân và doanh nghiệp; làm sạch pháp lý, thuế và tài sản; chuẩn hóa quy trình vận hành; đồng thời học cách ủy quyền và chia sẻ quyền lực.

Có vốn không đồng nghĩa với lớn. Vốn chỉ tạo ra giá trị khi doanh nghiệp đủ năng lực biến nó thành doanh thu, thị trường, công nghệ, năng suất và một vị thế mới.

Phương Nga