Học ngành STEM tăng mạnh, vì sao doanh nghiệp vẫn khó tìm nhân lực?

Hơn một phần ba thí sinh chọn STEM

Mùa tuyển sinh đại học năm 2026 ghi nhận sức hút ngày càng lớn của các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM).

Tính đến ngày 21/8, hơn 633.000 thí sinh đã xác nhận nhập học đại học, tăng khoảng 4,2% so với đợt 1 năm 2025. Trong đó, khoảng 212.600 thí sinh lựa chọn các ngành STEM, chiếm 33,6%, tương đương hơn một phần ba tổng số người xác nhận nhập học.

Việc tiếp cận sớm thực tế có thể giúp sinh viên rút ngắn khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường với yêu cầu tại nơi làm việc. Ảnh minh họa

Đáng chú ý, trong 15 nhóm ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược thuộc phạm vi Nghị định 179/2026/NĐ-CP, hơn 121.000 người đã xác nhận nhập học, chiếm khoảng 19,1%. Trong đó, khoảng 11.400 thí sinh chọn khoa học cơ bản và gần 109.700 người vào nhóm kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược.

Theo GS. Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục Đại học (Bộ Giáo dục và Đào tạo), điểm đáng chú ý của mùa tuyển sinh năm nay là sự dịch chuyển trong cơ cấu nguồn nhân lực về khoa học, công nghệ và những lĩnh vực đất nước đang cần.

Ở nhóm trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học dữ liệu, nhiều chương trình có điểm chuẩn trên 25 điểm. Với các chương trình liên quan vi mạch - bán dẫn, hơn 60% lượt ngành có điểm chuẩn từ 22,5 điểm trở lên. Các nhóm máy tính, điện - điện tử, cơ khí, vật liệu cũng có nhiều chương trình lấy từ 22,5 điểm.

Sức hút của những lĩnh vực này còn được hỗ trợ bởi chính sách mới. Nghị định 179/2026/NĐ-CP quy định chính sách học bổng đối với người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược, với mức khoảng 3,7-8,4 triệu đồng/tháng tùy trình độ đào tạo và nhóm chương trình, ngành đào tạo.

Theo tính toán sơ bộ, khoảng 23.000 sinh viên có thể thuộc phạm vi tiếp tục được xem xét tiêu chí đầu vào để hưởng học bổng năm học 2026-2027. Đây chưa phải số sinh viên chắc chắn được nhận học bổng, bởi các cơ sở đào tạo còn phải xét đầy đủ điều kiện theo quy định.

Những con số trên cho thấy STEM đang trở thành lựa chọn đáng chú ý của người trẻ. Tuy nhiên, số người theo học tăng chưa đồng nghĩa bài toán thiếu nhân lực chất lượng cao của doanh nghiệp sẽ sớm được giải quyết.

Người học tăng, doanh nghiệp vẫn khó tuyển

Một nghịch lý đang hiện hữu trên thị trường lao động: nguồn cung sinh viên STEM tăng nhưng doanh nghiệp vẫn khó tìm người đáp ứng yêu cầu.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thủy, Giám đốc Vận hành, Khối Tuyển dụng Kỹ thuật, Manpower Việt Nam, dù số lượng người theo học STEM gia tăng, tình trạng thiếu nhân tài STEM chất lượng cao vẫn là thách thức tại Việt Nam cũng như nhiều thị trường khác.

Theo khảo sát của ManpowerGroup, 73% doanh nghiệp trong lĩnh vực kỹ thuật gặp khó khăn khi tìm kiếm nhân sự phù hợp. Thực tế tuyển dụng cho thấy nhiều doanh nghiệp thiếu những ứng viên có chuyên môn sâu, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng nhanh chóng đáp ứng yêu cầu công việc.

Khoảng cách vì vậy không đơn thuần nằm ở số lượng mà ngày càng nghiêng về chất lượng và kỹ năng.

Sự phát triển nhanh của AI, bán dẫn, tự động hóa, dữ liệu lớn và sản xuất thông minh liên tục làm thay đổi yêu cầu tuyển dụng. Tốt nghiệp một ngành STEM có thể tạo nền tảng nghề nghiệp, nhưng không bảo đảm người học ngay lập tức đáp ứng được công việc.

Báo cáo Thị trường lao động Kỹ thuật toàn cầu 2026 của ManpowerGroup dự báo khu vực châu Á - Thái Bình Dương sẽ thiếu hơn 200.000 kỹ sư bán dẫn trong những năm tới. Đây vừa là cơ hội lớn đối với người học STEM, vừa phản ánh yêu cầu ngày càng cao về chất lượng nguồn nhân lực.

Doanh nghiệp cần những kỹ sư không chỉ có kiến thức chuyên môn mà còn biết sử dụng công nghệ mới, thích ứng nhanh và làm việc hiệu quả trong môi trường số. Ngoại ngữ, giao tiếp, làm việc nhóm, tư duy phân tích, khả năng tự học và giải quyết vấn đề vì thế ngày càng quan trọng.

Điều này cũng lý giải vì sao cơ hội việc làm trong STEM rộng nhưng không chia đều cho tất cả người tốt nghiệp. Người có khả năng kết hợp chuyên môn với kỹ năng số, ngoại ngữ và kinh nghiệm thực tế sẽ có lợi thế hơn trên thị trường lao động.

Tại Đại học Phenikaa, lượng thí sinh khối kỹ thuật nhập học khá đông ở các ngành chuyển đổi số, công nghệ cao, cơ điện tử, cơ khí, tự động hóa, vật liệu, hóa học... Theo PGS-TS Nguyễn Phú Khánh, Phó Hiệu trưởng nhà trường, đây là tín hiệu cho thấy sức hút của những lĩnh vực được kỳ vọng giữ vai trò quan trọng trong quá trình chuyển đổi mô hình tăng trưởng và phát triển nguồn nhân lực công nghệ cao.

Đinh Lê Thảo My, nữ sinh từ Gia Lai, đã vượt hơn 1.000 km ra Hà Nội theo học ngành Khoa học và Công nghệ Bán dẫn. Với 25,05 điểm khối C01, My lựa chọn lĩnh vực này với mong muốn tiếp cận môi trường nghiên cứu và chuẩn bị nền tảng cho con đường nghề nghiệp lâu dài.

Lựa chọn này phần nào cho thấy người trẻ đang quan tâm nhiều hơn đến những ngành được dự báo có nhu cầu nhân lực lớn trong tương lai. Tuy nhiên, chọn đúng ngành có triển vọng mới chỉ là bước đầu.

Thu hẹp khoảng cách kỹ năng

Công nghệ phát triển nhanh khiến vòng đời kiến thức ngày càng ngắn. Bên cạnh chuyên môn, khả năng tự học và thích ứng trở thành yếu tố quan trọng đối với người lao động.

Theo bà Nguyễn Thị Lan Hương, nguyên Viện trưởng Viện Khoa học Lao động và Xã hội, công nghệ số và AI đang tái định hình mạnh mẽ thị trường lao động. Một số công việc mang tính lặp lại có xu hướng thu hẹp, trong khi doanh nghiệp ngày càng ưu tiên lao động có kỹ năng số, khả năng sử dụng công nghệ, tư duy phân tích, giao tiếp, thích ứng và sáng tạo.

Điều này đặt ra yêu cầu mới đối với giáo dục đại học. Đào tạo STEM không thể chỉ dừng ở tăng quy mô tuyển sinh mà cần gắn chặt hơn với nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Thủy, cần tăng cường kết nối giữa nhà trường và doanh nghiệp, cập nhật chương trình đào tạo theo nhu cầu thị trường, đồng thời trang bị cho sinh viên những năng lực mới như AI cùng các kỹ năng mềm.

Một hướng đi là tăng cơ hội để sinh viên thực hành, nghiên cứu và tiếp xúc môi trường làm việc ngay trong quá trình học. Tại Phenikaa, sinh viên STEM được tạo điều kiện tham gia các nhóm nghiên cứu, làm việc tại phòng thí nghiệm cùng giảng viên từ những năm đầu. Nhà trường cũng triển khai các chính sách hỗ trợ học phí, ký túc xá và nghiên cứu khoa học đối với sinh viên tài năng.

Việc tiếp cận sớm với phòng thí nghiệm, dự án thực tế và môi trường nghiên cứu có thể giúp sinh viên rút ngắn khoảng cách giữa kiến thức trên giảng đường với yêu cầu tại nơi làm việc.

Về dài hạn, bài toán nhân lực STEM không thể chỉ đo bằng số sinh viên nhập học hay kỹ sư tốt nghiệp mỗi năm. Khi Việt Nam đứng trước cơ hội thu hút thêm đầu tư vào AI, bán dẫn, công nghệ cao và sản xuất thông minh, điều quan trọng hơn là chất lượng nguồn nhân lực và khả năng đáp ứng những thay đổi liên tục của công nghệ.

Lợi thế của người lao động tương lai sẽ nằm ở khả năng kết hợp chuyên môn công nghệ, kỹ năng số, ngoại ngữ, tư duy sáng tạo và năng lực học tập suốt đời.

Vì vậy, số người lựa chọn STEM tăng mạnh là tín hiệu tích cực, nhưng mới chỉ là bước khởi đầu. Để giải quyết nghịch lý người học tăng nhưng doanh nghiệp vẫn khó tuyển, trọng tâm cần chuyển từ mở rộng số lượng sang nâng cao chất lượng, thu hẹp khoảng cách kỹ năng và tăng liên kết giữa nhà trường với doanh nghiệp.

Đức Thuận