Bản đồ lựa chọn ngành nghề của học sinh đang thay đổi

STEM và khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược "lên ngôi"

Theo số liệu của Bộ GD&ĐT, tính đến ngày 21/8, đã có hơn 633 nghìn thí sinh xác nhận nhập học đại học, tăng khoảng 4,2% so với đợt 1 năm 2025. Điểm nổi bật rõ nét trong bức tranh tuyển sinh đại học năm 2026 nằm ở cơ cấu các nhóm ngành. Có khoảng 212,6 nghìn thí sinh đã xác nhận nhập học vào các ngành STEM, chiếm 33,6% tổng số xác nhận nhập học đại học - tức xấp xỉ một phần ba.

Trong 15 nhóm ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược thuộc phạm vi Nghị định 179, có hơn 121 nghìn người đã xác nhận nhập học, chiếm khoảng 19,1%, gần một phần năm tổng số nhập học đại học. Số thí sinh xác nhận theo học nhóm ngành khoa học cơ bản là hơn 11 nghìn người học đã xác nhận, nhóm ngành kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược xấp xỉ 110 nghìn người nhập học.

Lần đầu tiên có gần 1/3 thí sinh lựa chọn các ngành học liên quan đến lĩnh vực STEM.

GS.TS Nguyễn Tiến Thảo, Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học, Bộ GD&ĐT cho rằng, từ những con số trên cho thấy, tuyển sinh đại học năm 2026 cơ bản ổn định nhưng cơ cấu nguồn nhân lực đang dịch chuyển rõ hơn về khoa học, công nghệ và những lĩnh vực đất nước đang cần.

Phân tích cụ thể hơn, GS.TS Nguyễn Tiến Thảo cho biết, điều đáng chú ý là đã xuất hiện những “cực điểm chuẩn cao” ở một số nhóm ngành và chương trình đào tạo bên cạnh các ngành đào tạo sư phạm, sức khỏe, luật vẫn có mặt bằng điểm chuẩn cao nhất và đồng đều trong thời gian qua. Trong nhóm trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu có nhiều chương trình lấy trên 25 điểm. Riêng các chương trình có tên liên quan vi mạch - bán dẫn trên 60% lượt ngành có điểm chuẩn từ 22,5 trở lên. Các nhóm ngành máy tính, điện - điện tử, cơ khí, vật liệu cũng đã xuất hiện nhiều chương trình có nguồn tuyển tốt trên 22,5 điểm...

"Ở chiều khác, nhóm ngành liên quan đến biển và hàng hải, đường sắt cũng đã hình thành quy mô nhập học đáng kể, cho thấy người học bắt đầu quan tâm hơn đến những lĩnh vực gắn với các chiến lược và dự án phát triển dài hạn của quốc gia. Đây là tín hiệu tích cực. Riêng lĩnh vực STEM không chỉ tăng về tỷ trọng mà bên trong STEM đã bắt đầu hình thành những nhóm có sức hút và chất lượng đầu vào cao", Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học chia sẻ.

Một số chuyên gia cũng cho rằng, việc một số ngành STEM có điểm chuẩn cao không nên được hiểu đơn thuần là sự xuất hiện của một “trào lưu” mới. Điểm đáng quan tâm hơn nằm ở chất lượng nguồn tuyển. Khi những ngành như trí tuệ nhân tạo, khoa học dữ liệu, bán dẫn, máy tính, điện - điện tử… có khả năng thu hút thí sinh đạt kết quả cao, điều đó cho thấy nhận thức của người học về nhu cầu nhân lực đang có sự thay đổi khi các em lựa chọn những lĩnh vực có khả năng mở ra nhiều hướng phát triển trong tương lai, khi công nghệ đang thâm nhập ngày càng sâu vào sản xuất, kinh doanh và đời sống xã hội.

Nâng chất lượng đào tạo để tận dụng tốt "cơ hội vàng"

PGS.TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP Hồ Chí Minh cho rằng, việc có 33,6% thí sinh nhập học ngành STEM là tín hiệu đáng mừng song không nên nhìn nhận đơn thuần qua những con số. Thực tế cho thấy, nhiều ngành STEM có yêu cầu học tập cao, đòi hỏi tư duy logic, khả năng nghiên cứu, ngoại ngữ và kỹ năng thực hành. Nếu lựa chọn chỉ vì “ngành hot” hoặc mức lương cao mà thiếu năng lực, thiếu đam mê, người học rất dễ gặp khó khăn trong quá trình học tập.

Bên cạnh đó, một vấn đề khác là khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu doanh nghiệp vẫn còn tồn tại. Điều này đặt ra yêu cầu các cơ sở đào tạo phải tiếp tục đổi mới chương trình, tăng cường thực hành, nghiên cứu và hợp tác với doanh nghiệp để sinh viên tốt nghiệp có thể đáp ứng ngay yêu cầu của thị trường lao động.

Việc nhiều thí sinh lựa chọn STEM là tín hiệu đáng mừng nhưng quan trọng hơn vẫn là nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực để đáp ứng yêu cầu thực tế.

Để biến tín hiệu tích cực này thành bước đột phá, PGS.TS Đỗ Văn Dũng đề xuất cần các giải pháp đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng đào tạo ngay từ năm học 2026-2027. Thứ nhất là đẩy mạnh mô hình CDIO (rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo hàn lâm và thực tiễn nghề nghiệp) và học tập dựa trên dự án, với ít nhất 6-8 dự án thực hành mỗi học phần như đã triển khai tại một số trường đại học kỹ thuật lớn tại TP. Hồ Chí Minh. Thứ hai là tăng cường liên kết chặt chẽ giữa nhà trường và doanh nghiệp để đồng thiết kế chương trình, thực tập và đặt hàng nhân lực.

Thứ ba là tích hợp AI như một yếu tố cấu trúc trong toàn bộ chương trình: Từ kỹ năng cơ bản đến ứng dụng chuyên sâu, giúp sinh viên không chỉ sử dụng công cụ mà còn biết đánh giá, kiểm chứng và sáng tạo. Thứ tư là cần chính sách hỗ trợ từ Nhà nước như Thông tư 34/2026 về chuyển đổi thạc sĩ, tập trung chất lượng thay vì số lượng, đồng thời đầu tư mạnh cho giảng viên và phòng thí nghiệm hiện đại...

"Đây là thời điểm then chốt để các trường đại học kỹ thuật dẫn dắt cải cách giáo dục theo hướng thực tiễn, hội nhập và bền vững. Chỉ khi chuyển từ “số lượng” sang “chất lượng thực sự”, chúng ta mới thực sự nắm bắt cơ hội, góp phần đưa Việt Nam trở thành quốc gia công nghiệp hiện đại vào năm 2030-2045. Các cơ quan quản lý, nhà trường và doanh nghiệp cần hành động quyết liệt ngay hôm nay để không bỏ lỡ “cơ hội vàng” này", PGS.TS Đỗ Văn Dũng nhấn mạnh.

Theo Vụ trưởng Vụ Giáo dục đại học Nguyễn Tiến Thảo, chính sách học bổng theo Nghị định 179/2026/NĐ-CP đã tạo một cú hích bước đầu. Nghị định 179 không chỉ xác định những lĩnh vực ưu tiên mà còn tạo hỗ trợ tài chính trực tiếp, với mức học bổng khoảng 3,7 đến 8,4 triệu đồng/tháng tùy đối tượng và trình độ. Đây là tín hiệu đủ cụ thể để người học giỏi cân nhắc những ngành vốn có yêu cầu học tập cao, thời gian đào tạo dài hoặc thị trường chưa tự tạo đủ sức hút. Kết quả xác nhận nhập học cho thấy hơn 121 nghìn sinh viên đã lựa chọn các ngành thuộc 15 nhóm chiến lược, trong đó khoảng 11,4 nghìn thuộc khoa học cơ bản và gần 109,7 nghìn thuộc kỹ thuật then chốt, công nghệ chiến lược. Như vậy, gần một phần năm số sinh viên xác nhận nhập học đại học đang ở trong phạm vi các nhóm ngành được chính sách ưu tiên. Trên cơ sở tính toán sơ bộ theo tiêu chí nhóm 30% và ngưỡng điểm từ 22,5 trở lên, hiện ước tính khoảng 23 nghìn sinh viên có thể nằm trong phạm vi tiếp tục được xem xét về tiêu chí đầu vào để hưởng học bổng năm học 2026-2027. Tuy nhiên, đây mới là số dự kiến, chưa phải số chính thức được cấp học bổng; các cơ sở đào tạo còn phải đối soát dữ liệu và xét đầy đủ điều kiện theo quy định.

Huyền Thanh