Hóa giải 'cục máu đông' và xoay trục tư duy: Lộ trình cho con số tăng trưởng 10%

Tại hội thảo “Động lực cho tăng trưởng kinh tế hai con số và triển vọng nông nghiệp 2026”, diễn ra sáng ngày 31/3, các chuyên gia đã cùng phác thảo một lộ trình khơi thông các điểm nghẽn để hiện thực hóa khát vọng này với 5 giải pháp trọng tâm đó là cải cách thể chế, xử lý nợ xấu, số hóa nông nghiệp, đầu tư cho con người, ổn định vĩ mô.

Theo các chuyên gia, 3 trụ cột gồm năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo đang mở ra cơ hội mới, tạo lực đẩy để Việt Nam tăng tốc và bứt phá.

Mở đầu thảo luận, TS. Cấn Văn Lực, Chuyên gia kinh tế trưởng BIDV nhấn mạnh: "Chúng ta không thể đánh đổi sự ổn định để lấy tăng trưởng nóng". Theo ông, để đạt mức 10%, Việt Nam cần dựa vào “kiềng ba chân”: Lao động, Vốn và Năng suất nhân tố tổng hợp (TFP).

Đáng chú ý, các động lực mới như cải cách thể chế, liên kết vùng và kinh tế số có thể đóng góp thêm từ 2–3 điểm % tăng trưởng. Tuy nhiên, ông Lực cũng thẳng thắn chỉ ra những "cơn gió ngược" từ thế giới có thể khiến con số 10% lùi về mức 9% nếu chịu tác động từ thuế quan Mỹ hay lạm phát toàn cầu. “Thay vì áp lực đạt 10% mỗi năm, hãy hướng tới mục tiêu bình quân 10% trong cả giai đoạn 5 năm để đảm bảo tính bền vững”, ông Lực kiến nghị.

Theo các chuyên gia, trong quá trình tăng trưởng nguồn vốn là mạch máu của nền kinh tế, nhưng hiện tại dòng máu này đang bị tắc nghẽn. TS. Nguyễn Quốc Hùng, Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng chỉ ra một nghịch lý đó là tín dụng tăng 19% nhưng GDP chỉ tăng 8%.

“Chúng ta đang có khoảng 1 triệu tỷ đồng nợ xấu và các dự án bất động sản đóng băng. Đây là ‘cục máu đông’ khổng lồ”, ông Hùng nhận định. Nếu không có chính sách quyết liệt để giải phóng nguồn lực này và điều hướng dòng tiền tiết kiệm (ước tính hàng chục tỷ USD trong dân) vào sản xuất thay vì đầu cơ, mục tiêu 10% sẽ rất xa vời.

Đồng quan điểm, TS. Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và cạnh tranh cho rằng việc gỡ vướng pháp lý cho khoảng 1.000 dự án đang đình trệ sẽ trực tiếp "bơm" hàng trăm nghìn tỷ đồng vào nền kinh tế ngay lập tức.

Một trong những điểm yếu cốt lõi được PGS. TS. Đặng Ngọc Đức mổ xẻ là sự lệch pha trong đầu tư công nghệ. Hiện 80% ngân sách khoa học công nghệ đang đổ vào "phần cứng" (hạ tầng) mà quên mất đào tạo con người.

“Chúng ta đang thiếu những chuyên gia vừa giỏi công nghệ vừa am hiểu tài chính (Fintech). Sinh viên vẫn đổ xô học những ngành an toàn mà ngại dấn thân vào công nghệ ứng dụng”, ông Đức trăn trở. Ông cho rằng TFP (năng suất) chỉ có thể tăng nếu chúng ta đào tạo lao động theo hướng “làm được gì” chứ không phải “biết cái gì”, đặc biệt là giúp nông dân biết dùng AI để quản trị rủi ro và tiếp cận vốn không cần thế chấp.

Đồng tình, TS Cấn Văn Lực cho rằng cần phải dịch chuyển sang mô hình dựa trên năng suất thay vì phụ thuộc quá nhiều vào vốn và lao động giá rẻ. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy TFP đóng góp khoảng 40 đến 45% vào sự tăng trưởng của các nền kinh tế phát triển và tại Việt Nam con số này cũng đang tiệm cận mức 47%.

Tuy nhiên, để thực sự tạo ra cú hích, ông Lực cho rằng cần phát huy đồng thời bộ ba chân kiềng gồm khoa học công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao và cải cách thể chế.

Trong bức tranh tăng trưởng chung, các chuyên gia cho rằng nông nghiệp vẫn được kỳ vọng là bệ đỡ vững chắc nhưng cần một sự chuyển mình mạnh mẽ về tư duy. Ngành nông nghiệp phải rũ bỏ cách làm tự phát để chuyển sang tư duy kinh tế nông nghiệp thực thụ. Điều này bắt đầu từ việc sản xuất những gì thị trường cần thay vì những gì mình có, đồng thời phải đáp ứng những hàng rào kỹ thuật khắt khe về xanh hóa và giảm phát thải của các thị trường lớn như EU hay Nhật Bản...

TS. Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược chính sách Nông nghiệp và Môi trường, khẳng định, nông nghiệp được xác định là bệ đỡ nhưng hiện mới đóng góp khoảng 11% dư nợ tín dụng, dư nợ này quá thấp so với tiềm năng.

Ngành nông nghiệp cần một cuộc “xoay trục tư duy”: Từ sản xuất cái mình có sang sản xuất cái thị trường cần. Những mô hình như 1 triệu héc-ta lúa chất lượng cao, bán tín chỉ carbon hay chế biến sâu sầu riêng, cá tra... chính là chìa khóa. “Để nông sản vươn xa, không thể dựa vào các lớp học quảng cáo 3 tháng trên mạng. Chúng ta cần làm chủ công nghệ lõi: từ giống, vaccine đến quy trình truy xuất nguồn gốc minh bạch để vượt qua hàng rào kỹ thuật của EU hay Hàn Quốc”, ông Thắng khẳng định.

Các chuyên gia đều cho rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn từ cuộc cách mạng 4.0 – nơi lần đầu tiên Việt Nam có cơ hội “đi tắt đón đầu” thay vì chỉ đuổi theo sau. Do đó, doanh nghiệp và bộ máy quản lý cần quyết liệt nhưng phải bình tĩnh và khoa học. Đừng quá lạc quan nhưng tuyệt đối đừng bi quan. Cái khó hiện nay vẫn chưa bằng thời bao cấp. Quan trọng là chúng ta có khát vọng và sự linh hoạt để chuyển hóa vận hội thành con số tăng trưởng thực chất.

Thanh Hoa