Góp phần kiểm soát nguồn ô nhiễm

Không hề dễ dàng

Theo thống kê cả nước hiện có trên 70 triệu xe máy sử dụng nhiên liệu xăng dầu đang lưu hành. Nhưng con số đó chưa nói lên tất cả. Có thể nhận định, số lượng xe máy còn cao hơn, và trong số đó hàng triệu chiếc đã cũ nát, không còn bảo đảm yêu cầu về tự xử lý khí thải, tạo nên một trong những nguồn phát thải gây ô nhiễm bầu không khí đáng kể nhất, đặc biệt là ở những TP lớn như: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh.

Nhiều năm qua, yêu cầu phải có quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia về khí thải xe máy đã được đặt ra, tuy nhiên phải đến thời điểm này mới xây dựng được. Quy chuẩn, tiêu chuẩn là cơ sở pháp lý quan trọng nhất để đánh giá mức độ đáp ứng của mỗi chiếc xe máy đang lưu hành đối với yêu cầu giảm phát thải, bảo vệ môi trường. Các bộ, ngành và địa phương đã thống nhất lịch trình từ tháng 6 tới sẽ áp dụng tiêu chuẩn, đồng nghĩa với việc sẽ bắt đầu kiểm định khí thải cho xe máy, điều mà lẽ ra cần phải làm và làm thường xuyên, liên tục từ lâu.

Tuy nhiên cũng cần nhìn nhận thẳng vào vấn đề, việc kiểm định khí thải cho hơn 70 triệu chiếc xe máy là không hề dễ dàng, đòi hỏi phải có lộ trình, bài bản rất cụ thể, phù hợp với năng lực của hệ thống Nhà nước cũng như tránh mọi xáo trộn đến đời sống Nhân dân.

Ảnh minh họa.

Theo tính toán, mỗi chiếc xe máy cần từ 7 - 10 phút để kiểm định khí thải. Nhưng trên thực tế quy trình đó còn có thể kéo dài hơn. Với hệ thống trung tâm kiểm định kỹ thuật xe cơ giới mà Hà Nội hay các địa phương khác đang có, chắc chắn sẽ quá tải khi tiến hành kiểm định toàn bộ xe máy xăng dầu. Do đó cần phải phân loại, các xe có tuổi đời 5 năm trở lên tính từ năm sản xuất, cần được kiểm định trước. Đây là nhóm có nguy cơ không đáp ứng tiêu chuẩn về khí thải cao nhất. Các xe sử dụng dưới 5 năm có thể được miễn hoặc kiểm định sau để giảm tải cho hệ thống.

Về lâu dài, cần kiểm định khí thải bắt buộc đối với xe máy theo định kỳ giống như xe ô tô. Do đó, cần thiết kế một mạng lưới kiểm định khí thải xe máy rộng khắp với sự tham gia của các tổ chức, đơn vị kinh doanh, sửa chữa, bảo dưỡng xe máy. Việc biến các đại lý mua bán xe, cơ sở sửa chữa lớn thành những trạm kiểm định khí thải xe máy sẽ giúp Nhà nước đỡ tốn kém rất nhiều chi phí hạ tầng.

Vấn đề đặt ra là công tác giám sát, kiểm soát các cơ sở kiểm định này phải rất chặt chẽ, tránh tình trạng “móc ngoặc”, hoặc bảo hộ thương hiệu, tự cho phương tiện do mình sản xuất ra, bán ra đạt chuẩn khí thải một cách không minh bạch. Mặt khác, cũng có lo ngại cho rằng các cơ sở kiểm định khí thải xe máy tư nhân này sẽ gây khó dễ để buộc người dân phải sửa chữa xe để đạt yêu cầu kiểm định. Đây là những lo ngại rất thực tế, có cơ sở. Vì vậy, việc hình thành mạng lưới kiểm định rộng khắp với sự tham gia của các tổ chức, đơn vị ngoài Nhà nước là rất quan trọng và cần có những quy định cụ thể phù hợp để hoạt động lâu dài, hạn chế tối đa những bất cập phát sinh.

Vấn đề sau kiểm định

Sau khi kiểm định khí thải, xe không đạt chuẩn theo từng mức từ nhẹ đến nặng, từ khắc phục được cho đến không thể khắc phục thì sao? Đó là vấn đề được người dân quan tâm nhất. Chắc chắn sẽ có hàng triệu chiếc xe máy chạy xăng không còn bảo đảm tiêu chuẩn về khí thải. Những chiếc còn mới có thể sửa chữa, tân trang; nhưng những chiếc không khắc phục được Nhà nước có cấm lưu hành hay không, và nếu cấm, tức là phải bỏ xe, người dân sẽ xoay xở ra sao?

Không ít người dân hiện dựa vào chiếc xe máy để mưu sinh. Dù biết xe đã cũ nát nhưng họ vẫn chưa thể thay thế do khó khăn, không đủ điều kiện kinh tế, đó là sự thực. Với những người này, kiểm định khí thải là một nỗi lo lớn. Sau kiểm định mà xe không được lưu hành nữa, họ sẽ cần đến sự hỗ trợ. Nhưng nếu đặt mục tiêu Nhà nước phải hỗ trợ tiền cho người dân đổi mới phương tiện thì lại không có căn cứ pháp lý, đó không phải nghĩa vụ của Nhà nước. Vậy bài toán này phải tìm lời giải ở đâu? Để tránh gây ảnh hưởng đến sinh kế và đời sống người dân, các địa phương có nhiều xe máy xăng như: Hà Nội, TP Hồ Chí Minh cần có phương án dự phòng cho vấn đề xử lý xe không đạt chuẩn khí thải.

Mặt khác, những chiếc xe cũ nát không được lưu hành nữa sẽ đi về đâu? Đó cũng là vấn đề không nhỏ. Nếu cùng lúc một địa phương phải thu giữ, xử lý hàng triệu chiếc xe máy không đạt chuẩn, chính quyền sẽ phải tiêu hủy như thế nào, có đầy đủ căn cứ pháp lý để thu giữ và tiêu hủy chưa. Việc xử lý số lượng xe khổng lồ đó có bảo đảm môi trường không, hay sẽ tạo ra những “nghĩa địa” xe như một số nước đã và đang vấp phải.

Có thể thấy việc xây dựng được quy chuẩn, tiêu chuẩn khí thải cho xe máy là kết quả bước đầu rất quan trọng, là tiền đề để kiểm soát một trong những nguồn phát thải đáng kể nhất trên cả nước hiện nay. Nhưng phía sau nó còn là cả một hệ thống những nút thắt cần được tháo gỡ, những vấn đề cần được giải quyết đồng bộ, nhịp nhàng với việc áp dụng quy chuẩn, tiêu chuẩn.

Ngay từ lúc này các bộ, ngành T.Ư và địa phương trên cả nước cần có kế hoạch cụ thể để khi bắt tay vào kiểm định khí thải xe máy là có thể triển khai liền mạch các giải pháp đi kèm để xử lý triệt để xe không đạt chuẩn với hai mục tiêu song hành, quan trọng nhất là: vừa giảm phát thải từ xe máy, vừa bảo đảm an sinh xã hội. Không phải địa phương nào trên cả nước cũng làm được như Hà Nội khi xây dựng đề án hỗ trợ người dân chuyển đổi sang phương tiện giao thông xanh với những sự hỗ trợ thiết thực, tích cực. Các địa phương khác cần chuẩn bị đầy đủ nguồn lực, có kế hoạch cụ thể để sau thời điểm kiểm định khí thải xe máy có thể hỗ trợ tối đa cho những người buộc phải thay thế phương tiện. Để các địa phương làm được rất cần sự đồng hành, chia sẻ trách nhiệm của các DN kinh doanh, sản xuất xe máy.

Việc kiểm soát khí thải xe máy là để xây dựng môi trường sống trong lành cho chính người dân. Nhưng trước mắt người dân vẫn còn khá thiếu thông tin về việc giải quyết xe máy không đạt chuẩn khí thải. Cơ quan chức năng các địa phương cần tích cực tuyên truyền, làm rõ những vấn đề thắc mắc để người dân hiểu và đồng thuận với một chủ trương lớn, đúng đắn của Nhà nước.

Thạc sĩ quản lý đô thị Vũ Tuấn Linh