Gỡ 'nút thắt' giá vật liệu, đảm bảo tiến độ các công trình trọng điểm

Áp lực từ cơn “bão giá”

Trong bối cảnh cả nước đang nỗ lực thực hiện mục tiêu đột phá về kết cấu hạ tầng với kỳ vọng tăng trưởng kinh tế hai con số vào năm 2026, ngành xây dựng lại đang phải đối mặt với một thách thức lớn: Cơn “bão giá” và sự khan hiếm nguồn cung nguyên vật liệu. Đây không chỉ là vấn đề của riêng các nhà thầu mà còn là “nút thắt” quyết định đến hiệu quả đầu tư công và an sinh xã hội.

Từ đầu năm 2026, thị trường vật liệu xây dựng đang có biến động mạnh. Ghi nhận từ tháng 3/2026, giá các loại vật liệu thiết yếu đã tăng ở mức báo động so với công bố chính thức. Chẳng hạn, đá bê tông 1x2 đã tăng khoảng 270.000 đồng/m3; Thép xây dựng tăng từ 350.000 - 600.000 đồng/tấn; Đá các loại tăng khoảng 10 - 15%, đạt mức 280.000 - 650.000 đồng/m3; Cát xây dựng tăng mạnh do chi phí vận chuyển leo thang.

Nguồn cung nguyên vật liệu ảnh hưởng đến thi công các công trình giao thông trọng điểm.

Không chỉ do yếu tố thị trường, theo phản ánh từ nhiều doanh nghiệp, tại một số địa phương, đặc biệt ở khu vực phía Nam, đang xuất hiện tình trạng phân phối qua trung gian, khiến giá vật liệu bị đẩy lên cao bất thường. Nhiều mỏ không bán trực tiếp cho nhà thầu mà thông qua các đơn vị trung gian, khiến giá bị đẩy lên 1,3-1,5 lần so với giá niêm yết.

Việc phân phối qua trung gian đã làm méo mó thị trường, đồng thời tiềm ẩn nguy cơ thất thu ngân sách, vì khi giao dịch qua nhiều tầng nấc trung gian, mỗi nấc sẽ bị đẩy lên mức giá cao hơn, khiến vật liệu đến tay nhà thầu thi công có giá cao hơn rất nhiều so với giá khai báo tại mỏ.

Không chỉ vậy, mặc dù Bộ Xây dựng đã không ít lần có văn bản đề nghị UBND các tỉnh, thành phố kịp thời công bố chỉ số giá xây dựng để quản lý chi phí đầu tư xây dựng, điều chỉnh giá hợp đồng xây dựng. Thế nhưng việc chậm trễ của không ít địa phương cũng đang trở thành “điểm nghẽn” lớn đối với các nhà thầu thi công.

Chẳng hạn, theo Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), đến cuối tháng 3, chỉ số giá xây dựng quý I/2026 của TP Hồ Chí Minh và Đồng Nai vẫn chưa được ban hành, gây ảnh hưởng trực tiếp đến công tác thanh toán, điều chỉnh hợp đồng. Khi thiếu cơ sở pháp lý để cập nhật chi phí, các nhà thầu buộc phải “gánh” phần chênh lệch, làm gia tăng áp lực tài chính.

Chủ động tháo gỡ, hỗ trợ doanh nghiệp

Trước tình hình giá nhiên liệu và vật liệu xây dựng biến động mạnh, Bộ Xây dựng cũng thừa nhận, tình trạng này đang có những ảnh hưởng trực tiếp đến các dự án đầu tư xây dựng, đặc biệt là các công trình trọng điểm quốc gia.

Theo Bộ Xây dựng, thời gian qua, tình hình chính trị thế giới có nhiều biến động phức tạp đã dẫn đến sự thay đổi lớn về giá nhiên liệu cả trong và ngoài nước. Sự gia tăng này không chỉ dừng lại ở chi phí vận hành máy móc mà còn tác động dây chuyền, làm tăng chi phí sản xuất các loại vật liệu xây dựng, chi phí vận chuyển cũng như công tác tổ chức thi công tại các công trường.

“Thực tế này đã gây áp lực trực tiếp lên việc quản lý thực hiện hợp đồng của cả chủ đầu tư và nhà thầu. Nhiều nhà thầu rơi vào tâm lý lo ngại, dè dặt khi triển khai thi công vì lo sợ không được bù đắp kịp thời các khoản chi phí phát sinh do biến động giá, thậm chí có những đơn vị phải đối mặt với nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng. Đáng chú ý, một số đơn vị cung ứng vật liệu đã lợi dụng tình hình này để đầu cơ, tăng giá bất hợp lý, gây nhiễu loạn thị trường và ảnh hưởng xấu đến các hoạt động đầu tư xây dựng cơ bản, đặc biệt là các dự án sử dụng vốn ngân sách nhà nước”, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng (Bộ Xây dựng) Nguyễn Thế Minh cho biết.

Bộ Xây dựng cùng các bộ ngành, địa phương triển khai nhiều giải pháp cấp bách để đảm bảo tiến độ thi công các công trình trọng điểm.

Theo ông Minh, trước tình trạng này, Bộ Xây dựng đang triển khai hàng loạt giải pháp cấp bách. Trước tiên, để kịp thời ứng phó và hạn chế các tác động tiêu cực, Bộ Xây dựng đã phối hợp cùng các bộ, ngành và địa phương ban hành các văn bản chỉ đạo nhằm tăng cường quản lý thị trường vật liệu xây dựng. Một trong những yêu cầu trọng tâm là các địa phương phải có giải pháp bình ổn giá, đồng thời xử lý nghiêm các đơn vị lợi dụng biến động thị trường để đầu cơ, nâng giá cao bất hợp lý.

Bên cạnh đó, Bộ Xây dựng yêu cầu các tỉnh, thành phố thực hiện rà soát và kịp thời công bố giá vật liệu xây dựng cũng như chỉ số giá xây dựng định kỳ. Việc công bố này phải đảm bảo tính sát thực với biến động thị trường, phục vụ đắc lực cho công tác lập dự toán và điều chỉnh tổng mức đầu tư. Đây được xem là cơ sở pháp lý quan trọng để các bên liên quan thực hiện thanh quyết toán hợp đồng một cách minh bạch, đúng quy định, đảm bảo tiến độ giải ngân vốn đầu tư công.

Trong khi đó, với các đơn vị, nhà thầu gặp khó, kiến nghị điều chỉnh hợp động, Bộ Xây dựng đang tích cực phối hợp với các hiệp hội doanh nghiệp và địa phương để tổng hợp, đánh giá mức độ thiệt hại thực tế đối với các hợp đồng không được điều chỉnh giá. Trên cơ sở các báo cáo đánh giá tác động này, Bộ sẽ xem xét vận dụng các quy định về điều kiện bất khả kháng hoặc các nguyên nhân khách quan để tham mưu, đề xuất các cấp thẩm quyền ban hành cơ chế hỗ trợ đặc thù, giúp tháo gỡ khó khăn cho doanh nghiệp một cách thấu đáo.

Phạm Huyền - Phan Hoạt