Giữ 'hồn' rối cạn Tế Tiêu giữa nhịp sống hiện đại

Nghệ nhân Phạm Công Bằng (Trưởng phường rối Tế Tiêu) là một trong những người vẫn ngày ngày gắn bó với việc tạo hình và biểu diễn rối cạn. Không chỉ là người giữ nghề, ông còn trực tiếp tham gia vào từng công đoạn, từ đục đẽo, tạo hình cho đến điều khiển con rối trên sân khấu. Với ông, mỗi con rối không đơn thuần là một sản phẩm thủ công, mà là một nhân vật mang theo câu chuyện của làng quê Bắc Bộ

Hành trình tạo nên một con rối bắt đầu từ những khúc gỗ sung - loài cây quen thuộc nơi bờ ao, vườn nhà. Gỗ sung có đặc tính nhẹ, xốp, dễ đẽo gọt, giúp nghệ nhân thuận tay tạo hình và cũng giảm trọng lượng khi biểu diễn

Ngày nay, bên cạnh gỗ sung, nghệ nhân phường rối Tế Tiêu còn sử dụng cao su non để tạo hình con rối. Chất liệu nhẹ, dễ chế tác giúp nghệ nhân linh hoạt hơn, đồng thời mở ra thêm nhiều sáng tạo mới cho nghệ thuật rối cạn

Từ những khối gỗ thô, người nghệ nhân bắt đầu tạo hình nhân vật. Mỗi nhát đục không chỉ là kĩ thuật chế tác mà còn gửi gắm thần thái, tính cách của từng nhân vật, từ lão nông, cô thôn nữ đến những hình tượng dân gian quen thuộc. Qua từng đường đẽo gọt, con rối dần hiện lên sống động, mang theo kinh nghiệm và cảm xúc của người làm nghề

Sau công đoạn đục đẽo, con rối được chà nhám để làm mịn bề mặt. Tuy nhiên, nhiều nghệ nhân vẫn cố ý giữ lại vài nét thô mộc tự nhiên trên thân rối, để mỗi nhân vật không quá “trơn tru” khuôn mẫu mà vẫn mang vẻ chân thật, gần gũi riêng

Khi hình khối đã hoàn chỉnh, con rối sẽ được sơn phủ lớp lót đầu tiên. Công đoạn này được lặp lại nhiều lần, vừa để bảo vệ bề mặt, vừa tạo nền cho các lớp màu phía sau

Lớp màu hoàn thiện giúp từng nhân vật hiện lên rõ thần thái hơn. Nếu trước kia nghệ nhân phải tận dụng những nguyên liệu dân dã như vôi, nhọ nồi hay nước cơm pha màu để sơn rối, thì nay việc sử dụng sơn công nghiệp đã thuận tiện hơn nhiều. Dẫu vậy, cách phối màu của rối Tế Tiêu vẫn giữ nét mộc mạc đặc trưng: tươi sáng, nổi bật nhưng không cầu kì và đậm tinh thần dân gian Bắc Bộ

Ẩn sau dáng vẻ mộc mạc của mỗi con rối là cơ chế điều khiển được tính toán khá tinh tế. Những thanh gỗ nhỏ gắn bên trong thân rối giúp nghệ nhân điều khiển các chuyển động như quay đầu, nghiêng người hay cử động tay chân. Chính sự khéo léo ấy khiến con rối trở nên linh hoạt, có thần thái và sống động hơn trên sân khấu

Các khớp nối bằng gỗ, được cố định bằng đinh và vít nhỏ, giúp con rối cử động linh hoạt và bền chắc trong quá trình biểu diễn. Sự tỉ mỉ ở từng khớp nối quyết định độ mềm mại, tự nhiên của chuyển động. Đây cũng là điểm khác biệt rõ nét giữa rối cạn Tế Tiêu và rối nước, bởi rối nước phải hạn chế các khe hở để tránh nước thấm vào bên trong

Khi phần thân hoàn thiện, con rối được khoác lên những bộ trang phục do chính nghệ nhân may thủ công. Chất liệu vải thật tạo độ mềm mại, giúp từng chuyển động trên sân khấu trở nên tự nhiên và uyển chuyển hơn. Từ đây, con rối dần hiện lên với diện mạo, thần thái và cá tính riêng của từng nhân vật

Nhân vật Lão Trượng - thường giữ vai trò dẫn dắt trong các tích trò, được tạo hình với kích thước lớn hơn để phù hợp không gian biểu diễn đông người. Chính vì vậy, việc điều khiển con rối này cũng phức tạp hơn, đòi hỏi nghệ nhân phải có kĩ thuật vững và sự phối hợp thật nhịp nhàng trong từng chuyển động

Không chỉ xuất hiện trên sân khấu của phường rối, những con rối Tế Tiêu còn trở thành cầu nối đưa công chúng đến gần hơn với nghệ thuật dân gian. Nhiều đoàn học sinh, du khách tìm đến để xem biểu diễn, tìm hiểu cách làm rối và lắng nghe những câu chuyện văn hóa phía sau mỗi tích trò. Qua đó, nghệ thuật rối cạn không chỉ được gìn giữ mà còn âm thầm gieo vào thế hệ trẻ sự tò mò, yêu mến với di sản truyền thống

BẢO MINH